امتثال پس از امتثال، از استحالة عقلی تا امکانِ نظری؛ بازخوانی با تأکید بر ماهیتِ خطاب قانونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد درس خارج فقه و اصول، حوزة علمیه، قم، ایران

2 مدرس سطح عالی، حوزة علمیه، قم، ایران

3 گروه فقه و حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، ایران

چکیده

مسئلۀ استحاله یا امکان عقلی «امتثال پس از امتثال»، از مباحث چالش‏برانگیز در دانش اصول فقه به شمار می‌آید و آثار فراوانی را در ساحتِ استنباط احکام به ‌همراه دارد. پرسش اساسی آن است که آیا مکلف، پس از امتثال نخستِ یک حکم شرعی الزامی، مجاز به تکرار همان امتثال است یا خیر؟ بسیاری از اصولیان با استناد به ادله‌ای چون سقوط غرض، تحصیل حاصل، تناقض و سقوط امر، آن را از اساس ناممکن و محال دانسته‌اند. اما نقطۀ محوری در استدلال قائلان به استحالۀ عقلی این انگاره است که با تحقق امتثال نخست امر شرعی نیز ساقط می‌شود؛ و از آنجا که امتثال، در غیابِ امر، معنا ندارد، امتثال ثانوی نیز محال و بی‏معنی خواهد بود. این پژوهش که با روش‌ تحلیلی‌ـ توصیفی سامان یافته است در پی اثبات امکان نظری و نفیِ استحالۀ عقلی امتثالِ پس از امتثال است و در این زمینه بر تحلیل ماهیتِ خطاب قانونی تأکید می‌کند. بر اساس این تحلیل، متعلّقِ امر در خطاب قانونیْ طبیعت نوعی و غیر مقیّد به شخص یا نوبت واحد است؛ بنابراین، همان‌گونه که اثبات وجوبِ تکرار نیازمند دلیل است، نفی امکان تکرار امتثال نیز بدون دلیل یا قرینة معتبر فاقد حجیت خواهد بود. زیرا قضایای قانونی برخلاف قضایای شخصی تابع اغراض نوعی‌اند؛ و اغراضِ نوعی با فعلِ شخص خاص و تحققِ امتثالِ خاص حاصل نمی‌شوند؛ و اساساً حصولِ غرضِ نهایی با انجام دادن امتثال خاص با ماهیتِ قانونمندیِ خطاب تکلیف ناسازگار است. ازاین‌رو، اِنگارۀ سقوط امر پس از امتثال اول فاقد دلیل معتبر است و زمینه‌ را برای دفاع از امکان عقلی امتثال ثانوی فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Obedience Following Obedience: From Rational Impossibility to Theoretical Possibility; A Reappraisal with Emphasis on the Nature of Divine Legal Command

نویسندگان [English]

  • Mohammad Reza Naeini 1
  • Abbas Zandi 2
  • Mohammad Hakim 3
1 Professor of Advanced Jurisprudence at the Seminary of Qom, Iran
2 Instructor of the Higher Level at the Seminary of Qom, Iran
3 Department of Islamic Jurisprudence and Law, Farabi Campus, University of Tehran, Iran
چکیده [English]

The debate over the rational possibility of “obedience following obedience” is an important issue in Islamic legal theory with implications for juridical reasoning. The central question is whether a legally obligated person may repeat an act of obedience after fulfilling it once. While some scholars regard such repetition as rationally impossible, this article argues otherwise. Using a descriptive-analytical method, it contends that divine legal commands address a universal nature rather than a single, one-time instance. Therefore, just as repetition requires evidence, its impossibility also requires proof. In the absence of decisive proof, denying secondary obedience is unwarranted. Unlike personal directives, legal commands are not fulfilled by a single act of compliance. The study concludes that the claim of rational impossibility is unsubstantiated and that obedience following obedience is theoretically possible.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Obedience Following Obedience
  • Secondary Obedience
  • Rational Impossibility
  • Abrogation of Command
  • Legal Command

مراجع

قرآن مجید.
ابراهیمی دینانی، غلام‌حسین (1365). قواعد کلی در فلسفة اسلامی. چ 2. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابن‌سینا، حسین بن عبداللّه (1405 ق). الشفا (منطق). قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشی.
اردبیلی، احمد (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
اصفهانی، سید ابوالحسن (1422 ق). وسیلة الوصول إلی حقائق الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
اصفهانی، محمدتقی (1429 ق). هدایة المسترشدین. چ 2. قم، مؤسسة نشر اسلامی.
اصفهانی، محمدحسن (1404 ق). الفصول الغرویة. قم: دار إحیاء العلوم الإسلامیه.
انصاری، مرتضی (1383). مطارح الأنظار. چ 2. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409 ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
بجنوردی، سید حسن (1380). منتهی الأصول. تهران: مؤسسة عروج.
بروجردی، سید حسین (بی‏تا). نهایة التقریر. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع).
جوهری، اسماعیل بن حماد (1410 ق). الصحاح. بیروت: دار العلم.
حائری یزدی، عبدالکریم (1418 ق). درر الفوائد. چ 6. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حسینی میلانی، سید علی (1428 ق). تحقیق الأصول. چ 2. قم: الحقائق.
حکیم، سید محسن (1416 ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر.
خمینی، سید روح‌الله (1376). جواهر الأصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـــــــــــــــــــــ (1388). محاضرات فی الأصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـــــــــــــــــــــ (1415 ق). مناهج الوصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـــــــــــــــــــــ (1420 ق). معتمد الاصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـــــــــــــــــــــ (1423 ق). تهذیب الاصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـــــــــــــــــــــ (1427 ق). انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة. چ 3. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خمینی، سید مصطفی (1418 ق). تحریرات فی الأصول. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خوانساری، آقا حسین (بی‏تا). مشارق الشموس فی شرح الدروس. بی‌جا: بی‌نا.
خوئی، سید ابوالقاسم (1418 ق‌ـ الف). محاضرات فی أصول الفقه. قم: مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی.
ـــــــــــــــــ (1418 ق‌ـ ب). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
دهخدا، علی‏اکبر (1377). لغت‏نامه. چ 2. تهران: دانشگاه تهران.
زبیدی، سید مرتضی (1414 ق). تاج العروس. بیروت: دار الفکر.
سبحانی، جعفر (1431 ق). المبسوط فی اصول الفقه. قم: مؤسسة امام صادق(ع).
سبزواری، سید عبدالاعلی (1413 ق). مهذّب الأحکام. چ 4. قم: مؤسسة المنار.
صدر، سید محمدباقر (1417 ق). بحوث فی علم الأصول. بیروت: الدار الإسلامیه.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1409 ق). العروة الوثقی. چ 2. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). تهذیب الأحکام. چ 4. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
عراقی، ضیاء‌الدین (1417 ق). نهایة الأفکار. چ 3. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
کاشف‌‌الغطاء، حسن بن علی (1387 ق). أنوار الفقاهة ـ کتاب الطهارة. نجف: مؤسسة کاشف‌الغطاء.
کامل نواب، حمیدرضا؛ قبولی درافشان، محمدتقی و حائری، محمدحسن (1402). تبدیل امتثال؛ نقد استحاله و مستندسازی امکان. پژوهش‏های اصولی، 10(36)، 75 ـ 100.
کرباسی، محمدابراهیم (بی‏تا). إشارات الأصول. بی‌جا: بی‌نا.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. چ 4. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
محقق داماد، سید محمد (1416 ق). کتاب الصلاة. چ 2. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
میرزای قمی، ابوالقاسم (1430 ق). قوانین الأصول. قم: إحیاء الکتب الإسلامیه.
نایینی، محمدحسین (1376). فوائد الاصول. قم: جامعة مدرّسین.
ــــــــــــــــــــ (1411 ق). کتاب الصلاة. قم: جامعة مدرّسین.
نجفی، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام. چ 7. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
همدانی، آقارضا (1416 ق). مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریه.
The Qur’an.
Akhund Khorasani, M.K. (1989). Kifayat al-Usul. Qom: Mo’asseseh A’l al-Bayt(AS). (in Arabic)
Ansari, M. (2004). Matarah al-Anzar. 2th ed. Qom: Majma’ al-Fikr al-Islami. (in Arabic)
Ardabili, A. (1983). Majma’ al-Fa’ida wa al-Burhan. Qom: Islamic Publications Office. (in Arabic)
Bojnurdi, S. H. (2001). Muntaha al-Usul. Tehran: Mo’asseseh-ye Uroj. (in Arabic)
Borujerdi, S. H. (n.d.). Nihayat al-Taqrir. Qom: Fiqh Center A’imma-ye Athar(AS). (in Arabic)
Dehkhoda, A.A. (1998). Lughatname. 2th ed. Tehran: Daneshgah-e Tehran. (in Persian)
Ebrahimi Dinani, Gh.H. (1986). Qawa’id-e Kulli dar Falsafeh-ye Islami. 2th ed. Tehran: Mo’asseseh-ye Mutale’at va Tahqiqat-e Farhangi. (in Persian)
Esfahani, M.H. (1984). Al-Fusul al-Gharawiyya. Qom: Dar Ihya’ al-‘Ulum al-Islamiyya. (in Arabic)
Esfahani, M.T. (2008). Hidayat al-Mustarshidin. 2th ed. Qom: Mo’asseseh Nashr-e Islami. (in Arabic)
Esfahani, S. A.H. (2001). Wasilat al-Wusul ila Haqa’iq al-Usul. Qom: Mo’asseseh al-Nashr al-Islami. (in Arabic)
Ha’iri Yazdi, A.K. (1997). Durar al-Fawa’id. 6th ed. Qom: Mo’asseseh al-Nashr al-Islami. (in Arabic)
Hakim, S. M. (1995). Mustamsak al-‘Urwat al-Wuthqa. Qom: Dar al-Tafsir. (in Arabic)
Hamedani, A.R. (1995). Misbah al-Faqih. Qom: Mo’assesat al-Ja’fariyyah. (in Arabic)
Hosseini Milani, S. A. (2007). Tahqiq al-Usul. 2th ed. Qom: Al-Haqa’iq. (in Arabic)
Ibn-Sina, H. A. (1984). Al-Shifa (Mantiq). Qom: Kitabkhaneh-ye Ayatollah Mar’ashi. (in Arabic)
Iraqi, Z.D. (1996). Nihayat al-Afkar. 3th ed. Qom: Islamic Publications Office. (in Arabic)
Jawhari, I. H. (1990). Al-Sihah. Beirut: Dar al-‘Ilm. (in Arabic)
Kamel Nawab, H.R., Qobuli Dorafshan, M.T., & Ha’iri, M.H. (2023). Tabdil-e Imtisal; Naqd-e Istihala va Mustanadsazi-ye Imkan. Quarterly Journal Pazhuheshhaye Usuli, 10(36), 75–100. (in Persian)
Karbasi, M.I. (n.d.). Isharat al-Usul. n.p.: n.pub. (in Arabic)
Kashif al-Ghita, H. A. (1967). Anwar al-Faqaha - Kitab al-Tahara. Najaf: Mo’asseseh Kashif al-Ghita. (in Arabic)
Khansari, A.H. (n.d.). Mashariq al-Shumus fi Sharh al-Durus. n.p.: n.pub. (in Arabic)
Khoei, S. A.Q. (1997a). Muhazirat fi Usul al-Fiqh. Qom: Mo’asseseh Ihya’ Asar Imam Khoei. (in Arabic)
-----------------. (1997b). Mawsu’at al-Imam al-Khoei. Qom: Mo’asseseh Ihya’ Asar Imam Khoei. (in Arabic)
Khomeini, S. M. (1997). Tahrirat fi al-Usul. Qom: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini. (in Arabic)
Khomeini, S. R. (1997). Jawahir al-Usul. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini (RA). (in Arabic)
--------------------. (2009). Muhazirat fi al-Usul. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini(RA). (in Arabic)
--------------------. (1994). Manahij al-Wusul. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini(RA). (in Arabic)
--------------------. (1999). Mu’tamad al-Usul. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini(RA). (in Arabic)
--------------------. (2002). Tahzib al-Usul. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini(RA). (in Arabic)
--------------------. (2006). Anwar al-Hidaya fi al-Ta’liqa ‘ala al-Kifaya. 3th ed. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Works of Imam Khomeini(RA). (in Arabic)
Kolayni, M. Y. (1987). Al-Kafi. 4th ed. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Arabic)
Mirza-ye Qomi, A.Q. (2009). Qawanin al-Usul. Qom: Ihya’ al-Kutub al-Islamiyya. (in Arabic)
Muhaqqiq Damad, S. M. (1995). Kitab al-Salat. 2th ed. Qom: Islamic Publications Office. (in Arabic)
Naini, M.H. (1997). Fawa’id al-Usul. Qom: Jame’eh-ye Mudarrisin. (in Arabic)
-------------. (1990). Kitab al-Salat. Qom: Jame’eh-ye Mudarrisin. (in Arabic)
Najafi, M.H. (1984). Jawahir al-Kalam. 7th ed. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi. (in Arabic)
Sabzawari, S. A.A. (1992). Muhazzab al-Ahkam. 4th ed. Qom: Mo’asseseh al-Manar. (in Arabic)
Sadr, S. M.B. (1996). Buhuth fi ‘Ilm al-Usul. Beirut: Al-Dar al-Islamiyya. (in Arabic)
Saduq, M. A. B. (1992). Man La Yahduruhu al-Faqih. Qom: Islamic Publications Office. (in Arabic)
Subhani, J. (2010). Al-Mabsut fi Usul al-Fiqh. Qom: Mo’asseseh Imam Sadiq(AS). (in Arabic)
Tabataba’i Yazdi, S. M.K. (1989). Al-‘Urwat al-Wuthqa. 2th ed. Beirut: Mo’asseseh al-A’lami lil-Matbu’at. (in Arabic)
Tusi, M. H. (1986). Tahzib al-Ahkam. 4th ed. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.  (in Arabic)
Zobeidi, S. M. (1993). Taj al-‘Arus. Beirut: Dar al-Fikr. (in Arabic)
 
مجله علمی
دوره 22، شماره 2
تیر 1405
صفحه 119-131

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 03 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 04 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 09 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار