مبانی حدود: مقطعی و ناظر به مهار عادات جاهلی یا صیانت از حقوق اساسی با قانون‌گذاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد خارج فقه و اصول، حوزة علمیة مشهد و گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

چکیده

احکام کیفری اسلام یکی از پرچالش‌ترین بحث‌های فقهی و حقوقی است که از سوی برخی از نواندیشان معاصر به چالش کشیده شده و با توجه به رویکردهای جدید بحث‌هایی را مبنی بر موقتی و متغیر بودن کیفرهای شرعی مطرح کرده‌اند. اینان بر این باورند که احکام حدود و قصاص و دیات به گونه‌ای مهار کردن عادلانه و اخلاقی انتقام‌کشی رایج میان اعراب آن عصر بوده و نه قانون‌گذاری و بر این اساس چنین پنداشته‌اند که زمان اجرای حدود به دلیل مخالفت با عرف زمان سپری شده و تغییر در آن‌ها با توجه به تحولات و شرایط کنونی ضروری است. نگارنده در این پژوهه به بررسی تحلیلی حدود پرداخته و هدف اثبات استمرار و غیر مقطعی بودن آن‌ها است. یافتة پژوهش حاضر که به روش توصیفی‌ـ تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته آن است که حدود مصرّح در قرآن کریم و روایات معتبر، با توجه به برخورداری از پیشگیری، بازدارندگی، صیانت از حقوق اساسی، ایجاد امنیت و نظم عمومی، فراگیری و اجرای عدالت، همچنین جلوگیری از یأس و نومیدی بزه‌دیدگان به عنوان یک قانون همیشگی منظور شده و نه مهار عادلانة انتقام‌کشی و مقطعی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Foundations of Ḥudūd: Temporary and Aimed at Curbing Jahiliyyah Habits or Safeguarding Fundamental Rights through Legislation

نویسنده [English]

  • Sayyed Mahdi Ahmadi Nik
Professor of Advanced Islamic Jurisprudence (Kharij level) at the Seminary of Mashhad; Department of Fiqh and Foundations of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Islamic penal ordinances, particularly ḥudūd, qiṣāṣ, and diyāt, are subjects of intense debate, with modern reformists arguing they were context-dependent mechanisms intended only to regulate pre-Islamic Arabian vengeance. These thinkers contend that such punishments are mutable and potentially incompatible with contemporary normative frameworks. This paper provides an analytical critique of this view, asserting the perpetual and non-contingent nature of ḥudūd in Islamic law. Utilizing a descriptive-analytical methodology based on primary sources, the study argues that these mandates, explicitly stipulated in the Qurʾān and authentic riwāyāt, constitute enduring legislation rather than temporary customary constraints. By examining their inherent functions—including crime deterrence, preservation of fundamental rights, public security, and universal justice—this research concludes that these ordinances are permanent legislative pillars designed to maintain social order and provide legal redress, rather than era-specific measures.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ḥudūd
  • Jāhilī Customs
  • Legislation
  • Sharʿī Punishments
قرآن کریم. ترجمة آیت‌الله مکارم شیرازی.
نهج‌البلاغه (1383). ترجمة محمد دشتی. قم: مؤسسة تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419 ق). تفسیر القرآن العظیم. عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن‌اثیر، مبارک بن محمد (بی تا). النهایه فی غریب الحدیث و الاثر. قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن‌ادریس شافعی، محمد (بی‌تا). احکام القرآن. بی‌جا.
ابن‌العربی، محمد بن عبدالله (بی‌تا). احکام القرآن. بی‌جا.
ابن‌عباد، صاحب بن عباد (1414 ق). المحیط فی اللغه. بیروت: عالم الکتاب.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (1422 ق). المحرر الوجیز. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌فارس، احمد (1404 ق). معجم مقاییس اللغه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1419 ق) تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
آل‌غازی، عبدالقادر بیان المعانی (1382 ق). دمشق: مطبعه الترقی.
بروجردی، حسین (1386). جامع احادیث الشیعه. قم: فرهنگ سبز.
بغوی، حسین بن مسعود (1420 ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
بلاغی نجفی، محمدجواد (1420 ق). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418 ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پیروزفر، سهیلا (1388). روایات اسباب نزول. مطالعات اسلامی، ش 82 ـ 83، 20 ـ 21.
تبریزى، میرزاجواد (1387). دروس فی مسائل علم الأصول. قم: بی‌جا.
جصاص، احمد بن علی (1405 ق). احکام القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله (1378). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
جوهری، اسماعیل (1410 ق). الصحاح فی اللغه. بیروت: دارالعلم.
حر عاملی، محمد بن حسن (بی‌تا). وسائل الشیعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حسینی جرجانی، سید امیر (1404 ق). آیات الاحکام. تهران: نوید.
حقی بروسوی، اسماعیل (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
حلی، حسن‌ بن یوسف (1410 ق). ارشاد الاذهان الی احکام الایمان. قم: اسلامی.
ــــــــــــــــــــ (1413 ق). قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: اسلامی.
حلی، محمد بن حسن (فخرالمحققین) (1387). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. تهران: مؤسسۀ اسماعیلیان.
حلی، یحیی بن سعید (1405 ق). الجامع للشرایع. قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیه.
خمینی، سید روح‌الله (1368). چهل حدیث. تهران: مرکز فرهنگی رجا.
ــــــــــــــــــــ (1424 ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسة مطبوعات دارالعلم.
خویی، سید ابوالقاسم (1410 ق). تکمله منهاج الصالحین. قم: مدینه العلم.
راغب اصفهانی، حسین‌ بن محمد (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالفکر.
رحیمی‌نژاد، اسماعیل (1387). کرامت انسانی در حقوق کیفری. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
زمخشری، محمود (1407 ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
سایس، محمدعلی (بی‌تا). تفسیر آیات الاحکام. بی‌جا.
سجادى، جعفر (1373). فرهنگ معارف اسلامى. تهران: کومش.
سیدجوادی، احمد؛ خرمشاهی، بهاءالدین و فانی، کامران (1380). دایره المعارف تشیع. تهران: نشر شهید سعید محبی.
سیدقطب، قطب بن ابراهیم (1412 ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
شاهرودى، سید محمود و همکاران (1426 ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسة دائره‌المعارف فقه اسلامی.
شیری، عباس (1372). حقوق جزای اسلامی. تهران: بی‌جا.
صادقی تهرانی، محمد (1386). نقدی بر دین‌پژوهی فلسفة معاصر. تهران: امید فردا.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). قرآن در اسلام. قم: اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو.
طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (1390 ق). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. تحقیق: حسن خرسان. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــ (1400 ق). النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی. بیروت: دارالکتب العربی.
ــــــــــــــــــــــــ (1407 ق). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) (1414 ق). غایه المراد فی شرح نکت الارشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) (بی‌تا). القواعد و الفوائد. قم: مکتبه المفید.
عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على (1410 ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشّى کلانتر). قم: کتاب‌فروشى داورى.
عمیدی، سید عمیدالدین بن محمد (1416 ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عمید، حسن (۱۳۸۹). فرهنگ فارسی عمید. تهران: اَشجَع.
غفوری، اکبر (1373). حقوق جنایی اسلام. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
فاضل‌آبی، حسن‌ بن ابی‌طالب (1417 ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری حلی (1404 ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: مکتبه آیت‌الله المرعشی النجفی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین. قم: هجرت.
فیض کاشانی، محسن (1406 ق). الوافی. اصفهان: کتابخانة امام امیرالمؤمنین(ع).
فیض کاشانی، محسن (1415 ق). تفسیر الصافی. تهران: الصدر.
قمی، محمد (بی‌تا)، مبانی تحریر الوسیله. بی‌جا.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کیاهراسی، علی ‌بن محمد (1405 ق). احکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ماوردی، علی بن محمد (1422 ق). الأحکام السـلطانیـه. بیـروت: دار الفکـر.
مجتهد شبستری، محمد (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران‌ها، چالش‌ها، را‌ه‌حل‌ها). تهران: طرح نو.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
ـــــــــــــــــ (1406 ق). ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار. قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی.
مجلسى، محمدباقر (بی‌تا). حدود و قصاص و دیات. تهران: مؤسسة نشر آثار اسلامى.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1412 ق). نکت النهایه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1418 ق). المختصر النافع فی فقه الامامیه. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیه.
محقق داماد، محمد (1382). المحاضرات. اصفهان: بی‌جا.
مصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی (1375). ختم نبوت. قم: صدرا.
مفید، محمد بن محمد (1410 ق). المقنعه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــ (1425 ق). تعزیر و گسترة آن. قم: انتشارات مدرسه امام علی بـن ابـی طالـب(ع).
میبدی، احمد بن ابی سعد (1371). کشف الاسرار. تهران: امیرکبیر.
نائینى، محمدحسین (1376). فوائد الاُصول. قم: بی‌جا.
نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نوری، میرزاحسین (1408 ق). مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت.
ولیدی، محمدصالح (1381). حقوق جزای اختصاصی. تهران: امیرکبیر.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1378). بایستههای فقه جزا. تهران: میزان.
The Holy Qurʾān. (in Arabic)
Nahj al-Balāghah (2004). Translated by Dashtī, M. Qom: Muʾassasat al-Taḥqīqātī Amīr al-Muʾminīn. (in Arabic)
ʿAbd al-Bāqī, M.F. (2008). Al-Muʿjam al-Mufahras li Alfāẓ al-Qurʾān al-Karīm. Tehran: Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
Āl Ghāzī, ʿA.Q. (1962). Bayān al-Maʿānī. Damascus: Maṭbaʿat al-Taraqqī. (in Arabic)
al-ʿAmīdī, S. ʿA.D. M. (1995). Kanz al-Fawāʾid fī Ḥall Mushkilāt al-Qawāʾid. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
al-ʿĀmilī (Shahīd al-Awwal), M. M. (1993). Ghāyat al-Murād fī Sharḥ Nukat al-Irshād. Qom: Daftar-i Tablīghāt-i Islāmī. (in Arabic)
-------------------------------------------. (n.d.). Al-Qawāʾid wa al-Fawāʾid. Qom: Maktabat al-Mufīd. (in Arabic)
al-ʿĀmilī (Shahīd al-Thānī), Z.D. ʿA. (1989). Al-Rawḍah al-Bahiyyah fī Sharḥ al-Lumʿah al-Dimashqiyyah. Qom: Kitābfurūshī-i Dāwarī. (in Arabic)
al-Baghawī, Ḥ. M. (1999). Maʿālim al-Tanzīl fī Tafsīr al-Qurʾān. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
al-Balāghī al-Najafī, M.J. (1999). Ālāʾ al-Raḥmān fī Tafsīr al-Qurʾān. Qom: Bunyād-i Baʿth. (in Arabic)
al-Bayḍāwī, ʿA. ʿU. (1997). Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
al-Fāḍil al-Ābī, Ḥ. A. (1996). Kashf al-Rumūz fī Sharḥ Mukhtaṣar al-Nāfiʿ. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
al-Fāḍil al-Miqdād, M. ʿA. S. Ḥ. (1983). Al-Tanqīḥ al-Rāʾiʿ li Mukhtaṣar al-Sharāʾiʿ. Qom: Maktabat Āyat Allāh al-Marʿashī al-Najafī. (in Arabic)
al-Farāhīdī, Kh. A. (1989). Kitāb al-ʿAyn. Qom: Nashr-i Hijrat. (in Arabic)
al-Fayyūmī, A. M. (n.d.). Miṣbāḥ al-Munīr. Qom: Manshūrāt al-Raḍī. (in Arabic)
al-Ḥillī, Ḥ. Y. (1989). Irshād al-Adhhan ilā Aḥkām al-Īmān. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
----------------. (1992). Qawāʾid al-Aḥkām fī Maʿrifat al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
al-Ḥillī, M. Ḥ. (Fakhr al-Muḥaqqiqīn) (2008). Īḍāḥ al-Fawāʾid fī Sharḥ Mushkilāt al-Qawāʾid. Tehran: Muʾassasat Ismāʿīliyān. (in Arabic)
al-Ḥillī, Y. S. (1984). Al-Jāmiʿ li al-Sharāʾiʿ. Qom: Muʾassasat Sayyid al-Shuhadāʾ. (in Arabic)
al-Ḥurr al-ʿĀmilī, M. Ḥ. (n.d.). Wasāʾil al-Shīʿah. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
al-Ḥusaynī al-Jurjānī, Sayyid Amīr. (1404 A.H./1983 A.D.). Āyāt al-Aḥkām. Tehran: Intishārāt-i Nawīd. (in Arabic)
al-Jaṣṣāṣ, A ʿA. (1985). Aḥkām al-Qurʾān. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
al-Jawharī, I. (1990). Al-Ṣiḥāḥ fī al-Lughah. Beirut: Dār al-ʿIlm. (in Arabic)
al-Khūʾī, S. A.Q. (1989). Takmilat al-Minhāj al-Ṣāliḥīn. Qom: Madīnat al-ʿIlm. (in Arabic)
al-Kiyā al-Harrāsī, ʿA. M. (1984). Aḥkām al-Qurʾān. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic)
al-Kulaynī, M. Y. (1986). Al-Kāfī. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. (in Arabic)
al-Majlisī, M.B. (1982). Biḥār al-Anwār. Beirut: Muʾassasat al-Wafāʾ. (in Arabic)
-------------------. (1983). Mirʾāt al-ʿUqūl. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. (in Arabic)
-------------------. (n.d.). Ḥudūd wa Qiṣāṣ wa Diyāt. Tehran: Muʾassasat Nashr-i Āthār-i Islāmī. (in Persian)
al-Majlisī, M.B. M.T. (1985). Malādh al-Akhyār fī Fahm Tahdhīb al-Akhbār. Qom: Maktabat Āyat Allāh al-Marʿashī. (in Arabic)
al-Māwardī, ʿA. M. (2001). Al-Aḥkām al-Sulṭāniyyah. Beirut: Dār al-Fikr. (in Arabic)
al-Muḥaqqiq al-Ḥillī, N.D. J. Ḥ. (1987). Sharāʾiʿ al-Islām fī Masāʾil al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Qom: Muʾassasat Ismāʿīliyān. (in Arabic)
--------------------------------------. (1991). Nukat al-Nihāyah. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
--------------------------------------. (1997). Al-Mukhtaṣar al-Nāfiʿ fī Fiqh al-Imāmiyyah. Qom: Muʾassasat al-Maṭbūʿāt al-Dīniyyah. (in Arabic)
al-Rāghib al-Iṣfahānī, Ḥ. M. (1991). Al-Mufradāt fī Gharīb al-Qurʾān. Beirut: Dār al-Fikr. (in Arabic)
al-Samarqandī, N. M. A. (n.d.). Baḥr al-ʿUlūm. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic)
al-Sāyis, M.A. (n.d.). Tafsīr Āyāt al-Aḥkām. n.p. (in Arabic)
al-Ṭabarsī, F. Ḥ. (1993). Majmaʿ al-Bayān. Tehran: Intishārāt-i Nāṣir Khusraw. (in Arabic)
al-Ṭurayḥī, F. D. (1996). Majmaʿ al-Baḥrayn. Tehran: Kitābfurūshī-i Murtaḍawī. (in Arabic)
al-Ṭūsī, M. Ḥ. (1970). Al-Istibṣār fīmā Ikhtalaf min al-Akhbār. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. (in Arabic)
-----------------. (1979). Al-Nihāyah fī Mujarrad al-Fiqh wa al-Fatwā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabī. (in Arabic)
-----------------. (1986). Tahdhīb al-Aḥkām. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. (in Arabic)
-----------------. (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
al-Zamakhsharī, M. (1986). Al-Kashshāf. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. (in Arabic)
ʿAmīd, Ḥ. (2010). Farhang-i Fārsī-i ʿAmīd. Tehran: Ashjaʿ. (in Persian)
Burūjirdī, Ḥ. (2007). Jāmiʿ Aḥādīth al-Shīʿah. Tehran: Farhang-i Sabz. (in Arabic)
Fakhr al-Rāzī, M. ʿU. (1999). Mafātīḥ al-Ghayb. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Fayḍ Kāshānī, M. (1985). Al-Wāfī. Isfahan: Maktabat al-Imām Amīr al-Muʾminīn. (in Arabic)
Fayḍ Kāshānī, M. (1994). Tafsīr al-Ṣāfī. Tehran: Intishārāt al-Ṣadr. (in Arabic)
Ghafūرī, A. (1994). Ḥuqūq-i Jināyī-i Islām. Mashhad: Bunyād-i Pazhūhishhā-yi Islāmī. (in Persian)
Ḥaddād ʿĀdil, Gh.A. (2000). Dānishnāmah-i Jahān-i Islām. Tehran: Bunyād-i Dāʾirat al-Maʿārif al-Islāmiyyah. (in Persian)
Ḥāʾirī Tehrānī, M. S. ʿA. (1998). Muqtaniyāt al-Durar. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. (in Arabic)
Ḥakīmī, M.R. et al. (1981). Al-Ḥayāt. Tehran: Dāʾirat al-Ṭibāʿah wa al-Nashr. (in Arabic)
Ḥaqqī Burūsawī, I. (n.d.). Tafsīr Rūḥ al-Bayān. Beirut: Dār al-Fikr. (in Arabic)
Ibn ʿAbbād, Ṣ. ʿA. (1993). Al-Muḥīṭ fī al-Lughah. Beirut: ʿĀlam al-Kutub. (in Arabic)
Ibn Abī Ḥātim, ʿA.R. M. (1998). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Saudi Arabia: Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz. (in Arabic)
Ibn al-ʿArabī, M. ʿA. (n.d.). Aḥkām al-Qurʾān. n.p. (in Arabic)
Ibn al-Athīr, M. M. (n.d.). Al-Nihāyah fī Gharīb al-Ḥadīth wa al-Athar. Qom: Muʾassasat Ismāʿīliyān. (in Arabic)
Ibn ʿAṭiyyah al-Andalusī, ʿA.Ḥ. Gh. (2001). Al-Muḥarrar al-Wajīz. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic)
Ibn Fāris, A. (1983). Maqāyīs al-Lughah. Qom: Daftar-i Tablīghāt-i Islāmī. (in Arabic)
Ibn Idrīs al-Shāfiʿī, M. (n.d.). Aḥkām al-Qurʾān. n.p. (in Arabic)
Ibn Kathīr, I. ʿU. (1998). Tafsīr al-Qurʾān al-Karīm. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic)
Ibn Manẓūr, M. M. (1993). Lisān al-ʿArab. Beirut: Dār Ṣādir. (in Arabic)
Jawādī Āmulī, ʿA. (1999). Tafsīr-i Tasnīm. Qom: Markaz-i Nashr-i Isrāʾ. (in Persian)
Khomeinī, R. (2003). Taḥrīr al-Wasīlah. Qom: Muʾassasat Maṭbūʿāt Dār al-ʿIlm. (in Arabic)
---------------- (1989). Chihil Ḥadīth. Tehran: Markaz-i Farhangī-i Rajāʾ. (in Persian)
Muḥaqqiq Dāmād, M. (2003). Al-Muḥāḍarāt (Mabāḥith Uṣūl al-Fiqh). Isfahan: n.p. (in Arabic)
Mujtahid Shabistarī, M. (2000). Naqdī bar Qirāʾat-i Rasmī az Dīn. Tehran: Intishārāt-i Ṭarḥ-i Naw. (in Persian)
Muṣṭafawī, Ḥ. (1981). Al-Taḥqīq fī Kalimāt al-Qurʾān al-Karīm. Tehran: Bungāh-i Tarjumah wa Nashr-i Kitāb. (in Arabic)
Pīrūzfār, S. (2009). Riwāyāt Asbāb al-Nuzūl. Majallah-i Muṭālaʿāt-i Islāmī, No. 82-83, 20–21. (in Persian)
Qarāʾatī, M. (2004). Tafsīr-i Nūr. Tehran: Markaz-i Farhangī-i Durūsī az Qurʾān. (in Persian)
Qummī, M. (n.d.). Mabānī-i Taḥrīr al-Wasīlah. n.p. (in Persian)
Raḥīmī Nizhād, I. (2008). Karāmat-i Insānī dar Ḥuqūq-i Kayfarī. Tehran: Bunyād-i Ḥuqūقī-i Mīzān. (in Persian)
Ṣādiqī Tehrānī, M (2007). Naqdī bar Dīn Pazhūhī-i Falsafah-i Muʿāṣir. Tehran: Ummīd-i Fardā. (in Persian)
Sajjādī, J. (1994). Farhang-i Maʿārif-i Islāmī. Tehran: Kūmish. (in Persian)
Sayyid Jawādī, A., Khurramshāhī, B.D., & Fānī, K. (2001). Dāʾirat al-Maʿārif-i Tashayyuʿ. Tehran: Nashr-i Shahīd Saʿīd Muḥibbī. (in Persian)
Sayyid Quṭb, Q. I. (1991). Fī Ẓilāl al-Qurʾān. Beirut: Dār al-Shurūq. (in Arabic)
Shāhrūdī, S. M. et al. (2005). Farhang-i Fiqh muṭābiq-i Madhhab-i Ahl-i Bayt. Qom: Muʾassasat Dāʾirat al-Maʿārif al-Fiqh al-Islāmī. (in Persian)
Shīrī, ʿA. (1993). Ḥuqūq-i Jazāʾī-i Islāmī. Tehran: n.p. (in Persian)
Ṭabāṭabāʾī, S. M.Ḥ. (1996). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Qom: Intishārāt-i Islāmī. (in Arabic)
-----------------------. (n.d.). Qurʾān dar Islām. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. (in Persian)
Tabrīzī, M.J. (2008). Durūs fī Masāʾil ʿIlm al-Uṣūl. Qom: n.p. (in Arabic)