مجله علمی

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

نظریه عدالت ناظر به موقعیت و جایگاه آن در فقه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 1. دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22059/jorr.2026.408682.1009719
چکیده
هرچند عدالت یکی از شرط‌های رایج در فقه اسلامی با کاربست‌های فراوان است، در معنا و نحوه احراز آن اختلاف نظر جدی وجود دارد. بنا به دیدگاه مشهور فقهای امامیه، شرطیت عدالت به معنای انجام همه واجبات و ترک همه محرمات است و در صورت عدم پایبندی، فرد از عدالت ساقط شده و حق تصدی امور مشروط به عدالت را ندارد.

این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، عدالت را در نقش‌هایی چون امر به معروف و نهی از منکر، شهادت، تعدد زوجات، امور حسبی، روایت، حکومت، قضاوت و امامت جماعت بررسی کرده در صدد پاسخگویی به این پرسش است که چگونه می‌توان عدالت را بر اساس شواهد، مفهومی وابسته به مورد تعریف کرد تا کارآمدتر باشد؟

یافته‌ها نشان می‌دهد اشتراط عدالت سازوکاری عقلائی برای اعتمادسازی است که همیشه با التزام کامل به همه تکالیف شرعی ملازمه ندارد. شدت و ضعف عدالت تابع سطح اعتماد موردنیاز هر نقش است. در نقل روایت، شهادت و امور حسبیه، عدالت نسبی کافی است، اما در قضاوت و حکومت عدالت مطلق لازم است. عدالت نسبی وابسته به انجام واجبات و ترک محرمات مؤثر در اعتمادسازی همان نقش است و دیگر واجبات یا محرمات خارج از این کارکرد را شامل نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Position-Oriented Concept of Justice and Its Role in Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Hossein Soltanifard 1
Saeid Nazari Tavakkoli 2
1 1. Ph.D. in Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Corresponding Author, Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Although justice is a common precondition in Islamic jurisprudence with wide legal and religious applications, there is major disagreement over its meaning and verification. According to the prevailing view among Imāmī jurists, justice requires complete adherence to all obligations and avoidance of all prohibitions; anyone failing to do so loses the status of justice and may not undertake roles conditioned by it.

Using a descriptive–analytical method and library sources, this study examines justice in contexts such as enjoining good and forbidding wrong, testimony, polygamy, public-interest duties (umūr ḥisbah), ḥadīth narration, governance, judiciary, and congregational leadership. It aims to determine, through textual evidence, how justice can be defined as a case-dependent concept for greater practical effectiveness.

Findings show that the requirement of justice functions as a rational mechanism for trust-building, not necessarily identical with total moral perfection. The degree of justice varies with the level of trust required in each role. In areas such as narration, testimony, and public duties, relative position-based justice suffices, while in judging or governance, absolute justice is necessary. Thus, justice sustains one essence but differs in application, depending on which obligations or prohibitions influence trust in each context.

کلیدواژه‌ها English

Justice
Relative Justice
Position-Oriented Justice
Islamic Jurisprudence

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 14 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 17 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1405