مجله علمی

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

نقش اضطرار مجنی‌علیه در وارد کردن جنایت بر خود در فرض تسبیب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فقه و حقوق جزا، مؤسسة عالی فقه و علوم اسلامی، حوزة علمیة قم، قم، ایران
10.22059/jorr.2026.401943.1009674
چکیده
استناد جنایت به جانی مهم‌ترین بحث حقوق جزا و جرم‌شناسی است. در پاره‌ای موارد این امر مشتبه می‌شود. یکی از این موارد صورتی است که فردی (سبب) قصد وارد کردن جنایت بر دیگری را دارد و مجنی‌علیه دچار اضطرار و برای نجات خود و از روی اختیار مرتکب فعلی می‌شود که آن فعل موجب وارد شدن جنایت بر خود او می‌شود. در این صورت جنایت مستند به سبب است یا مضطر؟ در این نوشته تلاش شد تا در چارچوب دانش فقه و با رویکرد تحلیلی اجتهادی و با هدف پاسخی صحیح و کارآمد به تحلیل مسئله پرداخته شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که دو دلیل ذکرشده برای عدم ضمان سبب (عدم الجاء به فعل واقع‌شده و قیاس محل بحث به مسئله «اقتُل نفسَک و الّا قتلتُک») صحیح نیست. از بین پنج دلیل اقامه‌شده برای ضمان سبب تنها دلیل وجدان عقلی بنا بر اینکه مراد از عقل عقلا باشد صحیح است؛ در غیر این صورت طرفین باید با یک‌دیگر مصالحه کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of the Victim's Urgency in Attributing the Crime to Themselves in the Case of Causation

نویسنده English

Yazdan Taherabadi
Jurisprudence and Criminal Law Group, Higher Institute of Jurisprudence and Islamic Sciences, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Attributing criminal liability remains a fundamental challenge in criminal law and criminology, particularly in ambiguous scenarios involving victim agency. This study examines cases where a perpetrator intends a crime, but the victim, facing an emergency, performs an act—driven by self-preservation and free will—that results in the crime being committed against them. The core question is whether the crime should be attributed to the original cause or the emergency intervention. Employing an analytical approach rooted in ijtihad, this research critiques existing jurisprudential arguments. The findings refute two common justifications for de-linking the cause from the outcome (namely, the distinction between the actual act and the comparison to ‘self-defense through necessity’). Furthermore, among the five arguments for maintaining the causal link, only the argument based on ‘rational conscience’ (conscientia rationalis) is validated; otherwise, a principle of compromise between competing interests must be applied.

کلیدواژه‌ها English

Citation
Cause
Emergency
Criminal
Victim
قرآن کریم.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل (1421 ق). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
اردبیلى، احمد بن محمد (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.
ـــــــــــــــــــــ (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیه قم.
اصفهانى، محمد بن حسن (1416 ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
الهام، غلام‌حسین و و برهانی، محسن (1395). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
انصارى، مرتضى بن محمدامین (1428 ق). فرائد الأصول. ‏‏قم: مجمع الفکر الاسلامی.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1433 ق). کفایة الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
باهری، محمد (1380). نگرشی بر حقوق جزای عمومی. تهران: مجد.
تبریزى، جواد بن على (1428 ق). تنقیح مبانی الأحکام ـ کتاب الدیات. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س).
حلّى، جعفر بن حسن (1408 ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1413 ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1420 ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط‌ ـ الحدیثة). قم: مؤسسة امام صادق(ع).
خامنه‌ای، سید علی (1379). تقریر درس قصاص.
خمینى، سید روح‌اللّه موسوى (بی‌تا). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسة مطبوعات دار العلم.
خویی، سید ابوالقاسم (1422 ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد راغب (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار العلم ـ الدار الشامیة.
زراعت، عباس (1384). حقوق جزای عمومی تطبیقی. تهران: فکرسازان.
صنقور، محمد (1428 ق). المعجم الاصولی. قم: منشورات الطیار.
طوسی، محمد بن حسن (1387 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
ـــــــــــــــــــــــ (1407). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1413 ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عاملى، محمد بن مکى (1414 ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم.
عاملى، سید جواد بن محمد حسینى (1419 ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّم (طبعة القدیمة). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
فیومى، احمد بن محمد (1414 ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دار الهجرة.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق ‏(1429 ق). الکافی. قم: الطبع الاسلامی‏.                 
گلدوزیان، ایرج (1377). بایسته‌های حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
محقق داماد، مصطفى ‏(1383). قواعد فقه. قم: مرکز نشر علوم اسلامی‏.
میرمحمدصادقی، حسین (1402). جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان.
نجفى، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
یزدى، سید محمدکاظم طباطبایى (1421 ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
The Holy Quran.
Āmilī, M. b. M. (1993). Ghāyat al-Murād fī Sharḥ Nukat al-Irshād. Qom: Islamic Propagation Publications Office of Qom Seminary. (in Arabic)
ʿĀmilī, S. J. b. M. Ḥ. (1998). Miftāḥ al-Karāma fī Sharḥ Qawāʿid al-ʿAllām (old edition). Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. (in Arabic)
ʿĀmilī, Z.D. b. ʿA. (1992). Masālik al-Afhām ilā Taqnīḥ Sharāʾiʿ al-Islām. Qom: Islamic Knowledge Foundation. (in Arabic)
Anṣārī, M. b. M.A. (2007). Farāʾid al-Uṣūl. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islāmī. (in Arabic)
Elham, Gh. & Borhani, M. (2016). An Introduction to General Criminal Law. Tehran: Mizan. (in Persian)
Ardabīlī, A. b. M. (1983). Majmaʿ al-Fāʾida wa al-Burhān fī Sharḥ Irshād al-Adhhān. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. (in Arabic)
-----------------------. (n.d.). Zubdat al-Bayān fī Aḥkām al-Qurʾān. Tehran: al-Maktaba al-Jaʿfariyya li-Iḥyāʾ al-Āthār al-Jaʿfariyya. (in Arabic)
Bāhirī, M. (2001). Negarishi bar Ḥoqūq Jazāʾi ʿĀm. Tehran: Majd. (in Persian)
Fayūmī, A. b. M. (1993). al-Miṣbāḥ al-Munīr fī Gharīb al-Sharḥ al-Kabīr lil-Rāfiʿī. Qom: Dār al-Hijra Foundation. (in Arabic)
Goldūzīān, Ī. (1998). Bāyestehā-ye Ḥoqūq Jazāʾi ʿĀm. Tehran: Mīzān. (in Persian)
Ḥillā, Ḥ. b. Y. b. M. A. (1992). Qawāʿid al-Aḥkām fī Maʿrifat al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. (in Arabic)
Ḥillā, J. b. Ḥ. (1987). Sharāʾiʿ al-Islām fī Masāʾil al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Qom: Ismāʿīlīyān Foundation. (in Arabic)
Ibn Sīda, ʿA. b. I. (2000). Al-Muḥkam wa al-Muḥīṭ al-Aʿẓam. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. (in Arabic)
Isfahānī, M. b. Ḥ. (1995). Kashf al-Lithām wa al-Ibhām ʿan Qawāʿid al-Aḥkām. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. (in Arabic)
Isfahānī, Ḥ. b. M. R. (1991). Mufrādāt Alfāẓ al-Qurʾān. Beirut: Dār al-ʿIlm - al-Dār al-Shāmiyya. (in Arabic)
Khāmeneʾī, S. ʿA. (2002). Taqrīr Dars Qiṣāṣ. (in Persian)
Khomeynī, S. R. M. (n.d.). Taḥrīr al-Wasīla. Qom: Dār al-ʿIlm Publications. (in Arabic)
Khū'ī, S. A.Q. (2001). Mabānī Takmila al-Manhāj. Qom: Īḥyāʾ Āthār al-Imām al-Khū'ī Foundation. (in Arabic)
Zara'at, A. (2006). Comparative General Criminal Law. Tehran: Fekr Sazan. (in Persian)
Sanqur, M. (2007). Al-Mu’jam al-Usuli [The Usuli Lexicon]. Qom: Al-Tayyar Publications.
Kulaynī, M. b. Y. b. I. (2008). al-Kāfī. Qom: al-Ṭabʿ al-Islāmī. (in Arabic)
Mīr-Muḥammad-Ṣādiqī, Ḥ. (1982). Jurāyim ʿAla al-Ashrāṣ. Tehran: Mīzān. (in Persian)
Najafī, M.Ḥ. (1984). Jawāhir al-Kalām fī Sharḥ Sharāʾiʿ al-Islām. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Muhaqqiq Damad, M. (2004). Qawa’id Fiqh [Principles of Jurisprudence]. Qom: Markaz Nashr Ulum Islami. (in Persian)
Ṭūsī, M. b. Ḥ. (1967). al-Mabsūṭ fī Fiqh al-Imāmiyya, Tehran: al-Maktaba al-Murtazawiyya li-Iḥyāʾ al-Āthār al-Jaʿfariyya. (in Arabic)
(1986). al-Khilāf. Qom: Islamic Publications Office. (in Arabic)
(1999). Taḥrīr al-Aḥkām al-Sharʿiyya ʿalā Madhhab al-Imāmiyya (modern edition). Qom: Imām Ṣādiq Foundation. (in Arabic)
Tabrīzī, J. b. ʿA. (2007). Taqnīḥ Mabānī al-Aḥkām - Kitāb al-Diyāt. Qom: Dār al-Ṣiddīqa al-Shahīda Salām Allāh ʿalayhā. (in Arabic)
Yazdi, S. M.K. T. (2000). Hashiyat al-Makasib. Qom: Isma’ilian Institute. (in Arabic)
دوره 22، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 211-224

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 09 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 15 دی 1404