مسئولیت اجتماع در میانجیگری اختلافات زوجین با تأکید بر الگوی حَکَمیّت قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه زن و خانواده، پژوهشکدة مؤسسة عالی فقه و علوم اسلامی، حوزة علمیة قم، قم، ایران

2 دانشکدة زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

10.22059/jorr.2026.396861.1009625

چکیده

با وجود توصیة قرآن کریم به حکمیّت در حلّ اختلافات زناشویی و انعکاس این راهکار قرآنی در قوانین ایران، این قانون با هویّت تحکیمی هیچ‌گاه اجرایی نشده، بلکه به شکل میانجیگری برای ایجاد آشتی بین زوجین در دعاوی طلاق غیر توافقی، آن هم به صورت ناقص و بسیار کم‌بازده، در حال اجراست. یکی از علل فاصله گرفتن دعاوی زوجین از رویة حَکَمیّت فقدان تصویر شفّاف از ماهیّت فقهی آن است که باعث سردرگمی قانون‎گذار در قبال اجرای این قانون و احکام و الزامات تقنینیِ آن شده است. نوشتار حاضر به‌رغم خوانش مشهور فقها از ادلّة حَکمیّت مبنی بر لزوم مداخلة حاکم در دعاوی خانواده، با استفاده از روش کتابخانه‌ای، درصدد اثبات آن برآمد که رویکرد قرآن کریم طرح مسئولیّت اجتماعی همگانی در قبال بسیاری از ناهنجاری‎های فردی و اجتماعی از جمله دودستگی و جدایی همسران از یک‌دیگر است. در این فضا، مخاطبان آیة بعث حَکَم به عنوان یکی از گزاره‏‎های دخیل در کشف ماهیّت فقهی حَکَمیّت و قرائت تقلیلی از مداخلة حاکمیّت در امور زوجین مورد بررسی قرار گرفته و برای اثبات این مدّعا به اطلاق لفظی امر (ابعثوا) و مناسبت حکم و موضوع و تجمیع شواهد و قرائن متعدّد از سایر آیات تمسّک شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Social Responsibility in Mediating Marital Disputes with Emphasis on the Qur’anic Model of Ḥakmiyyah

نویسندگان [English]

  • Majid Fathi 1
  • Majid Dehghan Banadaki 2
1 Women and family jurisprudence department, Higher Institute of Fiqh and Islamic Sciences, Islamic Seminary (Hawza) of Qom, Qom, Iran
2 Faculty of Women and Family, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

Although the Holy Qur’an explicitly commands ḥakamiyyah (arbitration) as a means of resolving marital disputes—a directive also reflected in Iranian family law—the genuine arbitral process envisioned in the scripture has never been effectively implemented. In practice, it has devolved into a limited mediation procedure aimed primarily at reconciliation in non-consensual divorce cases, often applied partially and with limited success. This divergence from the Qur’anic framework largely stems from an incomplete understanding of the fiqhī (jurisprudential) essence of ḥakamiyyah, which has generated legislative ambiguity concerning its legal basis and procedural requirements. Contrary to the prevailing view among fuqahāʾ (Islamic jurists) that emphasizes judicial intervention in family disputes based on textual evidence, this study—adopting a library-based analytical approach—argues that the Qur’anic notion of ḥakamiyyah embodies a collective social responsibility, designed to address both personal and communal challenges, including marital discord and separation. Within this perspective, the verse commanding the appointment of ḥakamayn (arbitrators) is analyzed to determine its addressees and to clarify the juristic nature of ḥakamiyyah. Through a textual examination of the imperative verb ib‘athū (“send”), alongside contextual Qur’anic evidence, the study supports reducing state intervention and restoring arbitration to its communal and moral function.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Family. Fear of separation. Governance (Authority). Social responsibility

مراجع

قرآن کریم
اسکافى، ابن جنید، محمد بن احمد کاتب بغدادى (1416). مجموعة فتاوى ابن جنید. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
اصفهانى، سید ابوالحسن (1422). وسیله النجاه (مع حواشی الإمام الخمینی). قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.
اصفهانى، محمد بن حسن، فاضل هندى (1416). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. ج 7.
جمعى از محققان (1428). جهاد در آینة قرآن. قم: زمزم هدایت. ج 2.
حائرى، سید على بن محمد طباطبایى (1418). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. ج 12.
حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1410). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزة علمیة قم. ج 2.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. ج 7.
حلّى، محقق، نجم‌الدین، جعفر بن حسن (1418). المختصر النافع فی فقه الإمامیه. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیه. ج 1.
خوانسارى، سید احمد بن یوسف (1405). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسة اسماعیلیان. ج 4.
خویى، ابوالقاسم (1430). البیان فى تفسیر القرآن. قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
زمخشرى، محمود بن عمر (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی. ج 1.
زنجانى، سید موسى شبیرى (1419). کتاب نکاح. قم: مؤسسة پژوهشى راى‌پرداز. ج 25.
سبزوارى، سید عبدالأعلى (1413). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسة المنار - دفتر حضرت آیت‌الله. ج 25.
سبزوارى، على مؤمن قمّى (1421). جامع الخلاف و الوفاق. قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر علیه السلام.
طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (1400). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوى. بیروت: دار الکتاب العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1407). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. ج 4.
عاملى، شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1410). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: کتاب‌فروشى داورى. ج 5.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه. ج 8.
عاملى، محمد بن على موسوى (1411). نهایه المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. ج 1.
عیاشى، محمد بن مسعود (1380). التفسیر ( تفسیر العیاشی). تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه. ج 1.
قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه (1413). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. ج 3.
قمى، على بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب. ج 1.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه، ج 6.
مصطفوی، حسن (1402). التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمه و النّشر. ج 1 و 2.
مغربى، ابوحنیفه، نعمان بن محمد تمیمى (1385). دعائم الإسلام. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. ج 2.
منسوب به امام رضا، على بن موسى علیهما السلام (1406). الفقه - فقه الرضا. مشهد: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
References
The Holy Quran. (in Arabic)
‘Ayashi, M. b. M. (1380). Al-Tafsir (Tafsir al-‘Ayashi). Tehran: Islamic Scientific Library. Vol. 1. (in Arabic)
Amili, M. b. A. Musawi (1411). Nihayat al-Maram fi Sharh Mukhtasar Shara’i‘ al-Islam. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 1. (in Arabic)
Amili, Shahid Thani, Z. A. (1410). Al-Rawdah al-Bahiyyah fi Sharh al-Lum‘ah al-Dimashqiyyah. Qom: Dawari Bookshop. Vol. 5. (in Arabic)
----------------------------------- (1413). Masalik al-Afham ila Tanqih Shara’i‘ al-Islam. Qom: Islamic Ma‘arif Foundation. Vol. 8. (in Arabic)
Askafi, Ibn Junaid, M. A. Katib Baghdadi (1416). Majmu'at Fatawa Ibn Junaid. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. (in Arabic)
Attributed to Imam Reza, A. M. (1406). Al-Fiqh – Fiqh al-Ridha. Mashhad: Al al-Bayt Institute. (in Arabic)
Esfahani, S. A.H. (1422). Wasilat al-Najat (with the annotations of Imam Khomeini). Qom: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Arabic)
Group of Researchers (1428). Jihad in the Mirror of the Qur'an. Qom: Zamzam Hedayat Publications. Vol. 2. (in Arabic)
Haeri, S. A. M. Tabatabai (1418). Riyad al-Masa’il. Qom: Al al-Bayt Institute. Vol. 12. (in Arabic)
Hilli, Allamah, H. Y. Mutahhar Asadi (1410). Irshad al-Adhhan ila Ahkam al-Iman. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 2. (in Arabic)
------------------------------------------------------------ (1413). Mukhtalaf al-Shi‘a fi Ahkam al-Shari‘a. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 7. (in Arabic)
Hilli, Muhaqqiq, N.D. J. H. (1418). Al-Mukhtasar al-Nafi‘ fi Fiqh al-Imamiyyah. Qom: Religious Publications Foundation. Vol. 1. (in Arabic)
Isfahani, M. b. H., Fazil Hindi (1416). Kashf al-Litham wa al-Ibham ‘an Qawa‘id al-Ahkam. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 7. (in Arabic).
Khansari, S. A. Y. (1405). Jami‘ al-Madarik fi Sharh Mukhtasar al-Nafi‘. Qom: Esma‘ilian Institute. Vol. 4. (in Arabic)
Khoe’i, A. (1430). Al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an. Qom: Institute for Revival of Imam Khoe’i’s Works. (in Arabic)
Kulayni, M. b. Ya‘qub (1407). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. Vol. 6. (in Arabic).
Maghrebi, A.H. N. M. Tamimi (1385). Da‘a’im al-Islam. Qom: Al al-Bayt Institute. Vol. 2. (in Arabic)
Mostafavi, H. (1402). Al-Tahqiq fi Kalimat al-Qur’an al-Karim. Tehran: Center for Book Translation and Publication. Vols. 1 & 2. (in Arabic)
Qummi, A. b. I. (1363). Tafsir al-Qummi. Qom: Dar al-Kitab. Vol. 1. (in Arabic)
Qummi, Saduq, M. A. B. (1413). Man La Yahduruhu al-Faqih. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 3. (in Arabic)
Sabzwari, A. Mu’min Qummi (1421). Jami‘ al-Khilaf wa al-Wifaq. Qom: Zamineh Sazan Zuhur Imam Asr (a.s.). (in Arabic)
Sabzwari, S. A.A. (1413). Muhadhdhab al-Ahkam. Qom: Al-Manar Institute – Office of Ayatollah. Vol. 25. (in Arabic)
Tusi, A.J. M. H. (1400). Al-Nihaya fi Mujarrad al-Fiqh wa al-Fatawa. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. (in Arabic)
------------------ (1407). Al-Khilaf. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. Vol. 4. (in Arabic)
Zamakhshari, M. U. (1407). Al-Kashshaf ‘an Haqa’iq Ghawamid al-Tanzil wa ‘Uyun al-Aqawil fi Wujuh al-Ta’wil. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. Vol. 1. (in Arabic)
Zanjani, S. M. Shubayri (1419). Kitab al-Nikah. Qom: Raypardaz Research Institute. Vol. 25. (in Persian)
 
 
مجله علمی
دوره 22، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 69-79

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 08 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 01 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار