اجتهاد احکام شرعی از سوی اهل بیت(ع) با رویکرد تعلیم شیوة استنباط

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه دائره‌المعارف‌های قرآنی، پژوهشکدة فرهنگ و معارف قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

چکیده

از جمله وظایف رسول خدا(ص) و امامان معصوم شیعه(ع) بیان احکام شرعی مورد نیاز انسان‌هاست. اما در اینکه آیا آنان در فهم و بیان احکام شرعی از متون دینی از شیوة اجتهاد و استنباط احکام هم بهره گرفته‌اند یا خیر دیدگاه‌های متفاوتی میان فقیهان فریقین مطرح است. برخی فقیهان اهل سنت برآن‌اند که اجتهاد برای رسول خدا(ص) جایز بوده و آن حضرت در موارد متعدد برای بیان احکام شرعی اجتهاد کرده است. در مقابل عده‌ای از فقیهان اهل سنت و عموم فقیهان امامیه اجتهاد رسول خدا و امامان معصوم(ع) را جایز ندانسته‌اند و وقوع این عمل از سوی آنان را انکار کرده‌اند. دیدگاه دیگر مورد تأیید در این پژوهش آن است که اجتهاد به دو نوع اجتهاد خاص و عام قابل تفکیک است. اجتهاد خاص بر اهل بیت(ع) جایز نبوده و این عمل از جانب آنان واقع نشده است، اما اجتهاد عام از سوی این خاندان جایز بوده و این عمل در موارد فراوان و با اهدافی خاص همچون تعلیم شیوة استنباط احکام از قرآن، اثبات وحیانی بودن احکام صادرشده از سوی خود، و اصلاح خطای برخی مسلمانان در برداشت احکام از قرآن واقع شده است. در این پژوهش ضمن بیان دیدگاه‌های یادشده و نقد برخی آن‌ها دیدگاه اخیر مطرح و با ادلة متعدد اثبات شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Deduction of Islamic Rulings by the Ahl al-Bayt (Peace be upon them) with an Approach to Teaching the Method of Inference

نویسنده [English]

  • Sayyed Jafar Sadeghi Fadaki
Encyclopedia of Quranic Studies Group, Research Institute of Culture and Quranic Knowledge, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
چکیده [English]

This research investigates the scholarly debate regarding whether the Prophet Muhammad and the infallible Imams of Shia Islam employed Ijtihad (independent legal reasoning) to derive and clarify religious rulings. While some Sunni jurists argue that the Prophet practiced Ijtihad extensively, a significant majority of both Sunni and Imami scholars maintain its impermissibility for the Ahl al-Bayt. This study proposes a nuanced distinction between “specific Ijtihad”—which is deemed impermissible—and “general Ijtihad.” The research contends that the latter was not only permissible but frequently utilized by the Ahl al-Bayt to demonstrate jurisprudential methodologies, validate the divine origins of their rulings, and rectify interpretive errors within the Muslim community. Through a critical analysis of existing scholarly perspectives, this paper provides evidence to substantiate the concept and necessity of general Ijtihad as a vital tool in their divinely guided legal framework.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ahl al-Bayt (AS)
  • Ijtihad
  • Sharia Rulings
  • Religious Rulings Quran
  • Tradition
قرآن کریم.
ابن حزم، علی (بی‌تا). الاحکام فی اصول الاحکام. قاهره: بی‌نا.
ابن فارس، احمد (1404 ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق: عبدالسلام محمد ‌هارون. قم: دفتر تبلیغات.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1405 ق). لسان العرب. قم: ادب حوزه.
امینی، عبدالمؤمن (1388 ق). بررسی اجتهاد پیامبر در منابع فریقین. کوثر معارف، س 5، ش 14، 205-237.
انصاری، محمدعلی (1415 ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
آمدی، علی بن محمد (1402 ق). الاحکام فی اصول الاحکام. تحقیق: عبد الرزاق العفیفی. چ 2. قم: دفتر تبلیغات.
بحرانی، احمد (1419 ق). الرسائل الاحمدیه. قم: دارالمصطفی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1401 ق). صحیح بخاری. بیروت: دارالفکر.
جصاص، احمد بن علی (1405 ق). الفصول فی الاصول. تحقیق: عجیل جاسم النمشی. بی‌جا: بی‌نا.
ــــــــــــــــــــ (1415 ق). احکام القرآن. تحقیق: عبدالسلام محمد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1407 ق). الصحاح. تحقیق: احمد عبدالغفور. چ 4. بیروت: دارالعلم.
حر عاملی، محمد بن حسن (1384 ق). الجواهر السنیه. نجف: بی‌جا.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1414 ق). وسائل الشیعه. چ 2. قم: مؤسسة آل البیت.
حکیم، محمدتقی (1979 م). الاصول العامه للفقه المقارن. چ 2. بی‌جا: مؤسسة آل البیت.
حیدری، سید کمال (1429 ق). علم الامام. تقریر: علی حمود العبادی. بی‌جا: دار فراقد.
الخلاف، عبدالوهاب (بی‌تا). مصادر التشریع الاسلامی. کویت: دارالقلم.
راوندی، فضل‌الله (بی‌تا). النوادر. قم: مؤسسة دارالحدیث.
سبحانی، شیخ جعفر (1418 ق). موسوعة طبقات الفقهاء. قم: مؤسسة امام صادق.
سرخسی، محمد بن احمد (1414 ق). اصول السرخسی. تحقیق: ابوالوفا الافغانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
سید مرتضی، علی بن حسین (1409 ق). تنزیه الانبیاء. چ 2. بیروت: دارالاضواء.
شاهرودی، محمود (1428 ق). موسوعة الفقه الاسلامیة. قم: مؤسسة دائره‌المعارف الفقه الاسلامی.
شریف مرتضی، علی بن حسین (1405 ق). رسائل الشریف مرتضی. تحقیق: حسینی و رجایی. قم: سید الشهداء.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیب الاحکام. تحقیق: سید حسن موسوی. چ 4. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــ (1409 ق). التبیان. تحقیق: احمد حبیب. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــــ (1417 ق). العده فی الاصول. تحقیق: محمدرضا انصاری. قم: مؤسسة بعثت.
شیرازی، ابراهیم (1406 ق). اللمع فی اصول الفقه. چ 2. بیروت: عالم الکتب.
صدر، سید محمد (1427 ق). ما وراء الفقه. چ 3. قم: المحبین.
صدر، محمدباقر (1406 ق). دروس فی علم الاصول. چ 2. بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
ضیائی‌فر، سعید (1387). اجتهاد پیامبر. فقه، ش 55، 36-64.
طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). المیزان. قم: انتشارات جامعة مدرسین حوزة علمیه.
طبرسی، فضل بن حسن (1415 ق). مجمع البیان. بیروت: مؤسسة الاعلمی.
طبری، محمد (1415 ق). جامع البیان. تحقیق: شیخ خلیل میس. بیروت: دارالفکر.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1404 ق). مبادی الوصول. تحقیق: عبدالحسین محمد. چ 3. قم: دفتر تبلیغات.
ــــــــــــــــــــــــــــ (1414 ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت.
فخر رازی، محمد بن عمر (1413 ق). التفسیر الکبیر. قم: دفتر تبلیغات.
فیض کاشانی، محسن (1411 ق). الوافی. تحقیق: ضیاء‌الدین حسینی. اصفهان: مکتبه امیر المومنین.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1410 ق). مرآه العقول. تحقیق: شیخ علی آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ــــــــــــــــ (1403 ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
محقق بحرانی، یوسف (بی‌تا). الحدائق الناضره. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
مصطفوی، حسن (1417 ق). التحقیق. تهران: مؤسسة الطباعه و النشر وزاره الثقافه و الارشاد الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (1375). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نوری، میرزا حسین (1408 ق). مستدرک الوسائل. بیروت: موسسة آل البیت.
نیشابوری، مسلم بن حجاج (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
The Holy Quran.
Al-Khilaf, A.W. (n.d.). Masadir al-Tashri’ al-Islami. Kuwait: Dar al-Qalam. (in Arabic)
Allamah Hilli, H. Y. (1983). Mabadi’ al-Wusul. Edited by: Abd al-Husayn Muhammad. 3rd ed. Qom: Islamic Propaganda Office Publications. (in Arabic)
-------------------------. (1993). Tadhkirat al-Fuqaha. Qom: Mu’assasat Al al-Bayt. (in Arabic)
Amidi, A. M. (1981). Al-Ahkam fi Usul al-Ahkam. Edited by: Abd al-Razzaq al-Afifi. 2nd ed. Qom: Islamic Propaganda Office Publications. (in Arabic)
Amini, A.M. (1968). A Study of the Prophet’s Ijtihad in the Sources of the Two Factions. Kawthar Ma’arif Research Quarterly, Vol. 5, No. 14, 205-237. (in Persian)
Ansari, M. A. (). Al-Mawsu’ah al-Fiqhiyyah al-Muyassarah. Qom: Majma’ al-Fikr al-Islami. (in Arabic)
Bahrani, A. (1998). Al-Rasa’il al-Ahmadiyyah. Qom: Dar al-Mustafa. (in Arabic)
Bukhari, M. I. (1980). Sahih Bukhari. Beirut: Dar al-Fikr. (in Arabic)
Fakhr Razi, M. U. (1992). Al-Tafsir al-Kabir. Qom: Islamic Propaganda Office Publications. (in Arabic)
Fayd Kashani, M. (1990). Al-Wafi. Edited by: Ziya’ al-Din Husayni. Isfahan: Maktabat Amir al-Mu’minin. (in Arabic)
Hakim, M.T. (1979). Al-Usul al-Ammah lil Fiqh al-Muqarin. 2nd ed. n.p: Mu’assasat Al al-Bayt. (in Arabic)
Haydari, S. K. (2003). Ilm al-Imam. Report by: Ali Hamud al-Abadi. n.p.: Dar Faraqid. (in Arabic)
Hurr Amili, M. H. (1964). Al-Jawahir al-Saniyyah. Najaf: n.d. (in Arabic)
--------------------. (1993). Wasa’il al-Shi’ah. 2nd ed. Qom: Mu’assasat Al al-Bayt. (in Arabic)
Ibn Faris, A. (1983). Mu’jam Maqayis al-Lughah. Edited by: Abd al-Salam Muhammad Harun. Qom: Islamic Propaganda Office Publications. (in Arabic)
Ibn Hazm, A. (n.d.). Al-Ahkam fi Usul al-Ahkam. Cairo: n.p. (in Arabic)
Ibn Manzur, M. M. (1984). Lisan al-Arab. Qom: Nashr Adab Hawzah. (in Arabic)
Jassas, A. A. (1984). Al-Fusul fi al-Usul. Edited by: Ujayl Jassim al-Nimshi. n.p: n.d. (in Arabic)
--------------- (1994). Ahkam al-Quran. Edited by: Abd al-Salam Muhammad. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Jawhari, I. H. (1986). Al-Sihah. Edited by: Ahmad Abd al-Ghafur. 4th ed. Beirut: Dar al-Ilm. (in Arabic)
Kulayni, M. Y. (1984). Al-Kafi. Edited by: Ali Akbar Ghaffari. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (in Arabic)
Majlisi, M.B. (1982). Bihar al-Anwar. Beirut: Mu’assasat al-Wafa’. (in Arabic)
----------------. (1989). Mir’at al-Uqul. Edited by: Shaykh Ali Akhoondi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (in Arabic)
Makarim Shirazi, N. (1996). Tafsir Namuneh. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (in Persian)
Mostafavi, H. (1996). Al-Tahqiq. Tehran: Mu’assasat al-Tiba’ah wa al-Nashr Wizarat al-Thaqafah wa al-Irshad al-Islami. (in Arabic)
Muhaqqiq Bahrani, Y. (n.d.). Al-Hada’iq al-Nadirah. Qom: Mu’assasat Nashr Islami. (in Arabic)
Nishapuri, M. H. (n.d.). Sahih Muslim. Beirut: Dar al-Fikr. (in Arabic)
Nuri, M. H. (1987). Mustadrak al-Wasa’il. Beirut: Mu’assasat Al al-Bayt. (in Arabic)
Rawandi, F. A. (n.d.). Al-Nawadir. Qom: Mu’assasat Dar al-Hadith. (in Arabic)
Sadr, M.B. (1985). Durus fi Ilm al-Usul. 2nd ed. Beirut: Dar al-Kitab al-Lubnani. (in Arabic)
Sadr, S. M. (2006). Ma Wara’ al-Fiqh. 3rd ed. Qom: Intisharat al-Muhibbin. (in Arabic)
Sarakhsi, M. A. (1993). Usul al-Sarakhsi. Edited by: Abu al-Wafa al-Afghani. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. (in Arabic)
Sayyid Murtada, A. H. (1988). Tanzeeh al-Anbiya’. 2nd ed. Beirut: Dar al-Adwa’. (in Arabic)
Shahroudi, M. (2007). Mawsu’at al-Fiqh al-Islamiyyah. Qom: Mu’assasat Da’irat al-Ma’arif al-Fiqh al-Islami. (in Arabic)
Sharif Murtada, A. H. (1984). Rasa’il al-Sharif Murtada. Edited by: Husayni and Raja’i. Qom: Sayyid al-Shuhada’. (in Arabic)
Shaykh Tusi, M. H. (1986). Tahdhib al-Ahkam. Edited by: Sayyid Hasan Musawi. 4th ed. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (in Arabic)
------------------------. (1988). Al-Tibyan. Edited by: Ahmad Habib. Qom: Islamic Propaganda Office Publications.
------------------------. (1996). Al-Uddah fi al-Usul. Edited by: Muhammad Reza Ansari. Qom: Mu’assasat Bi’that. (in Arabic)
Shirazi, I. (1985). Al-Luma’ fi Usul al-Fiqh. 2nd ed. Beirut: Alam al-Kutub. (in Arabic)
Subhani, Sh.J. (1997). Mawsu’at Tabaqat al-Fuqaha’. Qom: Mu’assasat Imam Sadiq. (in Arabic)
Tabari, M. (1994). Jami’ al-Bayan. Edited by: Shaykh Khalil Mays. Beirut: Dar al-Fikr. (in Arabic)
Tabarsi, F. H. (1994). Majma’ al-Bayan. Beirut: Mu’assasat al-A’lami. (in Arabic)
Tabataba’i, M.H. (n.d.). Al-Mizan. Qom: Islamic Seminaries Lecturers Society Publications. (in Arabic)
Ziya’i Far, S. (2008). Ijtihad of the Prophet. Fiqh Journal, No. 55, 36-64. (in Persian)