مجله علمی

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

بهینه‌سازی بهره‌وری به مثابة مقصد شرعی نهاد وقف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی دانشکدگان فارابی، دانشکدة حقوق، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 گروه حقوق خصوصی، دانشکدة حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
چکیده
نهاد وقف به عنوان یکی از مظاهر تمدنی اسلام نقش کلیدی در توسعة اقتصادی، رفاه اجتماعی، و تحقق عدالت دارد. با این حال بررسی‌ها نشان می‌دهد که موقوفات از لحاظ کارآمدی و سازمانی کیفیت و بهره‌وری مطلوب را ندارد. از سوی دیگر مفهوم بهره‌وری که در علم اقتصاد و مدیریت به چگونگی استفادة بهینه از منابع برای تولید سرمایه بازمی‌گردد می‌تواند ابزاری مؤثر در ارتقای عملکرد موقوفات باشد. هدف پژوهش حاضر تعیین راهکارهایی جهت افزایش بهره‌وری و استفادة بهینه از موقوفه در راستای اهداف واقفان در زمینة ارتقای رفاه اجتماعی و اقتصادی است. ازاین‌رو با اتخاذ رویکرد کیفی (توصیفی‌ـ تحلیلی) و بهره‌گیری از آرای اندیشمندان به این پرسش پاسخ می‌دهد که عناصر و مؤلفه‌های اساسی که باعث ارتقا و بهبود بهره‌وری وقف است کدام‌اند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ارتقای بهره‌وری موقوفات مستلزم توجه هم‌زمان به اصول فقهی چون حفظ مال موقوفه، رعایت مقاصد واقف، و نیز به‌کارگیری ابزارهای مدیریتی نوین نظیر برنامه‌ریزی استراتژیک مدیریت دارایی‌ها، نوآوری و تحول ارزیابی عملکرد، و آموزش مستمر است. بر این اساس تدوین سیاست‌های مدیریتی کارآمد در چارچوب شریعت می‌تواند ضمن حفظ ماهیت الهی وقف به تحقق اثربخش‌تر اهداف اجتماعی و اقتصادی آن منجر شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Optimizing Productivity as a Sharīe Objective of the Waqf Institution

نویسندگان English

Taghva Kanani 1
Jalil Ghanavati 2
1 Department of Private Law, Faculty of law ,University of Tehran, Tehran, Iran
2 Department of Private Law, Faculty of Law, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

While the Islamic institution of waqf is vital for socioeconomic development and justice, many endowments suffer from suboptimal organizational efficiency. Integrating economic productivity concepts—optimizing resource utilization for capital generation—offers a pathway to enhance waqf performance. Using a descriptive-analytical approach, this study identifies the fundamental components required to improve waqf productivity within the context of founders’ intents. Findings reveal that success requires balancing jurisprudential mandates, specifically the preservation of property and strict adherence to the founder’s intent, with contemporary management tools such as strategic planning, asset management, and performance evaluation. This research concludes that developing efficient, Sharia-compliant management policies allows institutions to modernize their operations, thereby maximizing their social and economic impact without compromising the spiritual integrity of the waqf.

کلیدواژه‌ها English

Waqf Productivity
Sharīe Objectives
Elements of Productivity
Economic Development
فارسی
احمدی، عباس و شاعلیا، روح‌الله (1394). بهره‌وری و عوامل مؤثر بر آن. کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت و مهندسی صنایع، د 1.
اکبری، حمید و جبلی، اشرف (1400). تأثیر به‌اشتراک‌گذاری مدیریت دانش ضمنی بر بهره‌وری سازمانی کارکنان (مورد مطالعه: بانک سپه). تحقیقات مدیریت آموزشی، د 12، ش 3، 259 ـ 274.
امیدیانی، حسین (1379). راه‌های افزایش بهره‌وری موقوفات. وقف میراث جاویدان، د 8، ش 30، 78 ـ 93.
پی. رابینز، استیون (1389). رفتار سازمانی، مفاهیم، نظریه‌ها، کاربردها. ترجمة علی پارساییان  و سید محمد اعرابی. چ 16. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
پیرایش، رضا (1387). مدیریت بهره‌وری. زنجان: انتشارات دانشگاه زنجان.
تودارو، مایکل (1369). توسعة اقتصادی در جهان سوم. ترجمة غلام‌علی فرجادی. چ 16. تهران: سازمان برنامه و بودجه.
جهانیان، ناصر (1395). جایگاه نهاد وقف در اقتصاد (بخش سوم). اقتصاد اسلامی، د 15، 62، 79 ـ 106.
ـــــــــــــ (1396). چارچوب طراحی اقتصاد وقف. جستارهای اقتصادی، ش 27، 107 ـ 130.
حاجلو، نادر؛ صبحی قراملکی، ناصر و نوری، سعیده (1390). رابطة خلاقیت، وظیفه‌شناسی، جنبه‌های انگیزشی و نگرشی زمان با مدیریت زمان. دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، د 12، ش 4، 20 ـ 29.
خاکسارآستانه، حمیده؛ رهنما، علی و ابراهیمی، حسن (1394). آسیب‌شناسی جایگاه نهاد وقف در مقاوم‌سازی اقتصاد کشور. همایش ملی اقتصاد مقاومتی دانش‌بنیان.
رضایی، اسماعیل و باروتی، فرهاد (1377). زمینه‌های اجتماعی بهره‌وری. تهران: بحرالعلوم.
رضائیان، علی (1387). اصول مدیریت. چ 20. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ساداتی عربی، محسن و سعادت‌نژاد، محمدرضا (1400). عوامل مؤثر بر افزایش بهره‌وری نیروی انسانی. دومین کنفرانس ملی مدیریت و تجارت الکترونیک. تهران.
شیروانی، علی (1399). شرح لمعه (باب وقف). دارالعلم. ج 5.
عبادی، صادق (1388). شیوه‌های جدید بهره‌وری و سرمایه‌گذاری اموال وقف. وقف میراث جاویدان، د 17، ش 65، 14 ـ 31.
عبادی، صادق و خسروی، محمدعلی (1386). ساختار وقف در جهان اسلام. مجوعه مقالات ساختار وقف در جهان اسلام. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه.
عسگری، امیر (1387). طرح توسعة موقوفات با رویکردی اقتصادی. وقف میراث جاویدان، د 16، ش 62، 34 ـ 41.
کیانی، عبدالکریم؛ احمدی، علی‌اکبر و اسدی، اسماعیل (1402). فراترکیب پیشایندهای بهره‌وری سازمانی مبتنی بر تئوری نهادگرایی جدید. مدیریت بهره‌وری، د 17، ش 64، 93 ـ 122.
مجموعه مقالات و سخنرانی‌های اولین کنگرة ملی بهره‌وری ایران (1373). سازمان بهره‌وری ملی ایران.
محمدالعثمان، عبدالمحسن (1383). نگاه استراتژیک به نقش توسعه‌ای وقف. ترجمة جلیل قنواتی. وقف میراث جاویدان، د 12، ش 47 و 48، 2 ـ 9.
مسجدجامعی، احمد (1383). نقش موقوفات در خدمت‌رسانی فرهنگی و اقتصادی. وقف میراث جاویدان، د 12، ش 46، 7 ـ 11.
عربی
الانصاری، مرتضی (1411). المکاسب. قم: منشورات دار الذخائر.
الحسینی، هاشم (1380). الوصیه و الوقف. انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
الحکیم، سید محسن (1410). منهاج الصالحین. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
الحلبی (ابن‌زهره) حمزه(1417). غنیه النزوع. قم: مؤسسة امام صادق.
الحلی، حسن بن یوسف (1388). تذکره الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت.
خلخالی، سید محمدمهدی موسوی (1427). فقه الشریعه. تهران: مرکز فرهنگی انتشارات منیر.
شبیر، محمد عثمان و حسن، یشو (2009). استبدال الوقف فی الفقه الاسلامی و القوانین معاصره. کلیه الشریعه و الدراسات الاسلامیه، 27، 311 ـ 368.
الشهید الثانی (1385). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. چ 7. قم: دارالتفسیر. ج 1.
الزحیلی، وهبه (1989). الفقه الاسلامیه و ادلته. دمشق: دارالفکر.
الشیرازی، محمدحسین (1422). فقه الاداره. بی‌نا.
الصدر، محمدباقر (1408). القواعد الفقهیه (مباحث الاصول). قم: دفتر جناب مقرر. ج 2.
الطوسی (1387). المبسوط فی الفقه الامامیه. چ 3. تهران: المکتبه المرتضویه.
الطوسی، محمد (1390). الاستبصار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
القره‌داغی، علی محیى‌الدین (2009). استثمار الوقف و طرقه القدیمه و الحدیثه. قم: منشورات الرضی.
المحدث النوری، حسین (1408ق). مستدرک الوسائل. آل البیت لاحیاء التراث.
مغنیه، محمدجواد (1427). الفقه علی المذاهب الخمسه. چ 5. قم: شریعت.
المفید (1413). المقنعه. قم: کنگرة جهانی هزارة شیخ مفید. ج 1.
الموسوی الخمینى، روح‌االله (1392). کتاب البیـع. تهران: مؤسسـة تنظـیم و نشـر آثـار امـام خمینى.
لاتین
Ahmadi Abbas Shaalia, Ruhollah (2015). Productivity and its influencing factors International Conference on Modern Research in Management and Engineering Industries Volume 1.(in Persian)
Akbari, Hamid Jabali, Ashraf (2011). The Effect of Management Sharing Tacit Knowledge on the Organizational Productivity of Employees (Case Study of Bank Sepah) Quarterly Journal of Educational Management Research ,V: 12, N: 3, pp. 274-259. (in Persian)
Al-Hakim, Sayyid Mohsen (1989)., Minhaj al-Salihin, Dar al-Ta'aruf Publications, Beirut, First Edition .(In Arabic)
Al-Halabi,Ibn Zuhra,Hamza (1996).Ghunyat al-Nuzu..Imam al-sadiq,Qom.First Edition.( In Arabic)
Al-Hilli Hasan ibn Yusuf (2009)., Tadhkirat al-Fuqaha, Ahl al-Bayt Foundation Qom, First Edition.(In Arabic)
al-Husayni Hashim (2001)., Will and Endowment, Bonyad Publications Islamic Studies, Astan Quds Razavi.(In Arabic)
Al-Mufī 1982 Al-Muqniʿah. Qom: World Congress for the Millennium of Shaykh al-Mufīd, Vol. 1. (In Arabic).
Al-Muhaddith Al-Nuri, Hussein(1987)  Mostadrak Al-Wasail, Ahl al-Bayt for the Revival of the Heritage. (In Arabic)
Al-Musawi Al-Khomeini Ruhollah,(2013)  The Book of Sale; Tehran: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. (In Arabic).
Al-Qaradaghi Ali Muhyi al-Din. (2009)., Waqf Investment and its Ancient and Modern Methods, Qom, Al-Ridha Publications. (In Arabic)
Al-Sadr, Muhammad Baqir (1987). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah (Mabāḥith al-Uṣūl), Muqarrar Office, Qom, Vol. 2. (In Arabic).
Al-Tusi, (2008)., Al-Mabsut fi al-Fiqh al-Imamiyyah, Al-Murtazawiyyah Library, Tehran, 2nd Edition(In Arabic)
Asgari amir (2008). tarh toseeh moghoofat ba roykardi egtesadi vaqf miras javidan ,v 16, N:62,PP: 34-41. (In Persian)
Ebadi , sadegh (2009). shiveh cpehei jadid bacpareh vari ve sarmayeh gozari amval vaqf vaqf myras javidan ,v: 17,N: 65,PP:31-14. (In persian)
Ebadi sadegh khosroye , mahmad ali (2007).. sakhtar vaqf dar jacpehan eslam , mojaveh moghalat sakhtar vaqf dar jacpehan eslam , taharan , sazman oqaf ve amor khyryyeh.(In Persian)
Hajloo Nader Sobhi Qaramaleki Nasser Nouri Saeedeh (2011). The Relationship between Creativity, Conscientiousness, Motivational and Attitudinal Aspects of Time with Time Management, Quarterly Journal of Knowledge and Research in Applied Psychology, V: 12, N: 4, pp. 20-29. (in Persian)
Jahanian, Nasser (2016)., The Position of the Endowment Institution in the Economy, Part Three, Islamic Economics, V: 15, N: 62, pp: 79-106. (in Persian)
Jahanian, Nasser (2017)., The Framework for Designing the Endowment Economy, Economic Research, No. 27, pp. 107-130. (in Persian)
Khaksar Astana Hamideh Rahnema Ali Ebrahimi, Hassan (2015). Pathology of the Position of the Endowment Institution in Strengthening the Country's Economy, National Conference on Knowledge-Based Resistance Economy. (in Persian)
Khalkhali, Seyyed Mohammad Mahdi Mousavi (2006)., Jurisprudence of Islamic Law, Tehran, Monir Publications Center.(In Arabic)
Kiani , abd alkrym ahmadi , ali akbar asadi esmaeel (2023). faratarkib pishayandehaye bacpareh vari sazmani mobtani bar teori nehadgarayi jadid madirit bacpareh vari ,V: 17, P:64, PP: 93-122. . (In Persian)
Mahmad olosman abd olmohsan (2004). negah esterategic bah naqsh toseeh i vaqf, ghanavati, jalil nesharieh vaqf miras javidan, V: 12, N: 47-47,PP:2-9. (In Persian)
Majmue moghalat ve sokhenranieyaye olin kangareh moli bacpareh vari iran (1994). , sazman bacpareh vari moli iran . .(In persian)
Masjed jamei, ahmad (2004)., naqsh moghoofat dar khodamat resani fareangi ve egtesadi, vaqf miras javidan ,V: 12, N:46,PP: 7-11.(In persian)
Mughniyeh, Muhammad Javad,( 2004) Jurisprudence According to the Five Schools of Thought, Qom, Shariat, 23rd Edition. (In Arabic)
Omidiani Hossein (2010). Ways to Increase the Productivity of Endowments Endowment of Immortal Legacy ,v: 8, N: 30, pp. 78-93. (in Persian)
P. Robbins Steven (2010). Organizational Behavior, Concepts, Theories, Applications Parsaian Ali Arabi Seyed Mohammad Tehran Cultural Research Office, 16th Edition. (in Persian)
Pirayesh Reza (2008). Productivity Management Zanjan, Zanjan University Press. (in Persian)
Rezaei Esmaeil Baruti Farhad (2018). Social Backgrounds of Productivity in Tehran, Bahr al-Uloom, First Edition. (in Persian)
Rezaian, Ali, Principles of Management (2008)., Tehran, Organization for the Study and Compilation of University Humanities Books (SAMAT), 20th edition. (in Persian)
Rodrhgues,E,&Edwards,j-S(2010)).-People,technology,processes and risk knowledge sharing .Electronic journal of knowledge Management, v:8,n:1,139-150..( in English)
Sadati Arabi, Mohsen Saadat Nejad Mohammad Reza (2021)., Factors Affecting the Increase of Human Resource Productivity, Second National Conference on Management and Electronic Commerce, 19 January 2021, Tehran.(In persian)
Shabir Mohammad Osman and Hassan Yesho (2009). Replacing Waqf in Islamic Jurisprudence and Contemporary Laws, Journal of the Faculty of Sharia and Islamic Studies, pp. 368-311.(In Arabic)
Shahid Thani (2006)., Al-Rawdah al-Bahiyyah fi Sharh al-Lum'ah al-Dimashqiyyah, Vol. 1, Qom, Dar al-Tafsir, Haftam Edition. (In Arabic)
Shirazi, Mohammad Hussein (2001)., Jurisprudence of Administrative Law, vol. 1(In Arabic)
Shirvani Ali(2020) , Commentary on the Fifth Volume, Endowment Chapter, Dar-e-Elam Publications. .(In persian)
Todaro, Michael (2010). Economic Development in the Third World Gholamali Farjadi Tehran Planning and Budget Organization, 19th Edition. (in Persian)
 
 
 
دوره 22، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 197-210

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 19 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1404