مجله علمی

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

نقش محکمات در نظام‌مندسازی فقه اسلامی: ویژگی‌ها، آثار، احکام محکمات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه معارف اسلامی، دانشکدة علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
چکیده
فقه امامیه بر مبنای تعالیم اهل بیت شکل گرفته و توسعه یافته است. در این مسیر، هم از نظر منابع هم از نظر شیوة استنباط بر آموزه‌های ایشان تکیه دارد. آیة ۷ سورة آل‌عمران و حدیث رضوی «مَن ردَّ متشابه القرآن إلی محکمَه» قابلیت‌های عظیمی دارند و با محور قرار دادن گزاره‌های بنیادی می‌توانند ارتباط و انسجام میان احکام فقهی را برقرار سازند، از خطاهای استنباط بکاهند، استحکام فرایند استنباط را افزایش دهند، و نظام‌مند ساختن فقه را تسهیل کنند. این مقاله، با رویکرد توصیفی‌ـ تحلیلی، نقش و تأثیر این آیه و روایت را در فرایند استنباط فقهی بررسی می‌کند. در مراحل اولیه، ویژگی‌های برجستة محکمات و آثار و نتایج آن‌ها در فرایند استنباط و معیارهای تمییز بین محکمات و متشابهات تبیین می‌شود. سپس، حجیت قاعدة ارجاع متشابهات قرآن و روایات به محکمات مورد بحث قرار می‌گیرد. بر اساس پژوهش‌ انجام‌شده، می‌توان محکمات فقهی را چنین تعریف کرد: «محکمات نصوصی مبیّن‌بالذات‌اند که به دلیل محتوای بنیادین و اساسی‌شان نسبت به سایر معارف و احکام محوریت و حاکمیت دارند». در نهایت، قرآن، سنت، و عقل بر حجیت ارجاع متشابهات قرآن و روایات به محکمات تأکید می‌ورزند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role of Muhkamat in Systematizing Islamic Jurisprudence: Characteristics, Effects, and Rulings of Muhkamat

نویسنده English

Mahdi Abdi
Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
چکیده English

This study analyzes the application of Quranic verse 7 of Surah Al-Imran and the Ridhawi hadith regarding the interpretation of ambiguous verses (mutashabihat) through definitive ones (muhkamat) within Imami jurisprudence. Utilizing a descriptive-analytical methodology grounded in the teachings of the Ahl al-Bayt, this research explores how this hermeneutical approach strengthens the systematization of jurisprudential deduction. By defining muhkamat as foundational, self-evident, and authoritative texts, the study demonstrates their critical role in mitigating interpretive errors and establishing structural coherence across legal rulings. The findings indicate that the Quran, Sunnah, and reason collectively mandate the interpretation of ambiguous passages through these definitive principles. Ultimately, by positioning muhkamat as the cornerstone of legal reasoning, this framework offers a robust mechanism to significantly enhance the precision, consistency, and methodological rigor of Imami jurisprudential deduction.

کلیدواژه‌ها English

The epistemology of Muhkamat
The epistemology of Mutashabihat
The authority of the principle of referral
Systematizing jurisprudence
ابن‌ادریس، محمد بن منصور (1410 ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1429 ق). موسوعه ابن إدریس الحلی. قم: دلیل ما.
ابن‌فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الإعلام الإسلامی مرکز النشر.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1428ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
جدیدی‌نژاد، محمدرضا (1422 ق). معجم مصطلحات الرجال و الدرایه. قم: مؤسسة علمی‌ـ فرهنگی دار الحدیث.
حر عاملى، محمد بن حسن‏ (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسة آل ‌البیت(ع).
خویی، ابوالقاسم (1410 ق). معجم الرجال الحدیث. قم: مرکز نشر آثار شیعه.
سبحانی، جعفر (1440 ق). الوسیط فی أصول الفقه. قم: مؤسسة امام صادق(ع).
سیستانی، سید علی (1437 ق). حجیه الخبر الواحد. مقرر: سید محمدعلی ربانی. بی‌جا: بی‌نا.
صدوق، محمّد بن علی (1378). عیون اخبار الرضا(ع). تهران: جهان.
طبرسی، فضل بن حسن (1408 ق). مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1417 ق). الفهرست. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1412 ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: آستانه الرضویه المقدسه مجمع البحوث الإسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1425 ق). نهایه الوصول إلی علم الأصول. قم: مؤسسه الإمام الصادق(ع).
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409 ق). العین. قم: مؤسسة دار الهجره.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (بی‌تا). الشهاب الثاقب (فی وجوب صلاه الجمعه العینی). بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
کرکی، حسین بن شهاب‌الدین (1396 ق). هدایه الأبرار إلی طریق الأئمه الأطهار(ع). بی‌جا.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
محمودی، محمدباقر (۱۹۶۸ م). نهج السعاده فی المستدرک نهج‌البلاغه. نجف: مؤسسة النعمان.
منتظری، حسین‌علی (1409 ق). دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الإسلامیه. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
نجاشی، احمد بن علی (1365). رجال النجاشی. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم مؤسسه النشر الإسلامی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (بی‌تا). مناهج الأحکام و الاصول. بی‌‌جا: بی‌نا.
نمازی شاهرودی، علی (1414 ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران: فرزند مؤلف.
Al-Hilli, H. Y. (1992). Muntaha al- fi Tahqiq al-Madhhab. Mashhad: Astan Quds Razavi, Islamic Research Complex. (in Arabic)
------------------ (2004). Nihayat al-Wusul ila Ilm al-Usul. Qom: Imam Sadiq Institute (peace be upon him). (in Arabic)
Ansari, M. M.A. (2007). Fara'id al-Usul. Qom: Majma' al-Fikr al-Islami. (in Arabic)
Farahidi, Kh. A. (1988). Al-Ain. Qom: Dar al-Hijrah Institute. (in Arabic)
Fayz Kashani, M. Sh. M. (n.d.). Al-Shihab al-Thaqib (fi Wujub Salat al-Jumu'ah al-'Ayni). Beirut: Al-Alami Institute for Publications. (in Arabic)
Hurr al-Amili, M. H. (1988). Tafsil Wasa'il al-Shi'a ila Tahsil Masa'il al-Shari'a. Qom: Mu'assasat Aal al-Bayt (peace be upon them). (in Arabic)
Ibn Faris, A. F. (1984). Mu'jam Maqayis al-Lugha. Qom: Maktab al-I'lam al-Islami, Markaz al-Nashr. (in Arabic)
Ibn Idris, M. M. (1990). Al-Sarair al-Hawi li-Tahrir al-Fatawa. Qom: Daftar-e Entesharat-e Islami, affiliated with the Society of Teachers of the Qom Seminary. (in Arabic)
------------------ (2008). Encyclopedia of Ibn Idris al-Hilli. Qom: Dalil-e Ma. (in Arabic)
Jadidi-Nejad, M.R. (2001). Mu'jam Mustalahat al-Rijal wa al-Dirayah. Qom: Mu'asseseh Elmi Farhangi Dar al-Hadith. (in Arabic)
Karaki, H. Sh. (1976). Hidayat al-Abrar ila Tariq al-A'immat al-Athar (peace be upon them). n.p. (in Arabic)
Khoei, A.Q. (1990). Mu'jam Rijal al-Hadith. Qom: Markaz Nashr-e Athar-e Shi'a. (in Arabic)
Kulayni, M. Y. (1987). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (in Arabic)
Mahmoudi, M.B. (1968). Nahj al-Sa'adah fi Mustadrak Nahj al-Balaghah. Najaf: Al-Numan Institute. (in Arabic)
Montazeri, H.A. (1988). Dirasat fi Wilayat al-Faqih wa Fiqh al-Dawlah al-Islamiyyah. Qom: The International Center for Islamic Studies. (in Arabic)
Najashi, A. A. (1986). Rijal al-Najashi. Qom: Society of Teachers in the Qom Seminary, Islamic Publishing Institute. (in Arabic)
Namazi Shahroudi, A. (1993). Mustadrakat Ilm Rijal al-Hadith. Tehran: Author's Son. (in Arabic)
Naraqi, A. M.M. (n.d.). Manahij al-Ahkam wa al-Usul. n.p.: n.p. (in Arabic)
Saduq, M. A. (1999). Oyoun Akhbar al-Reza (peace be upon him). Tehran: Nashr-e Jahan. (in Arabic)
Sistani, S. A. (2015). Hujjiyat al-Khabar al-Wahid. reported by: Sayyid Muhammad Ali Rabbani. n.p.: n.p. (in Arabic)
Subhani, J. (2018). Al-Wasit fi Usul al-Fiqh. Qom: Mu'asseseh Imam Sadiq (peace be upon him). (in Arabic)
Tabarsi, F. H. (1988). Majma' al-Bayan. Beirut: Dar al-Ma'rifah. (in Arabic)
Tusi, M. H. (1996). Al-Fihrist. Qom: Mu'asseseh Nashr-e Islami. (in Arabic)
-------------- (n.d.). Al-Tibyan fi Tafsir al-Qur'an. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. (in Arabic)
 
دوره 22، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 183-196

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 06 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 09 آذر 1404