دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 A Jurisprudential Review of the Nature of the Right بررسی فقهی ماهیت حق 5 24 35081 10.22059/jorr.2012.35081 FA سید عبدالرحیم حسینی استادیار دانشکده فقه و فلسفه پردیس قم دانشگاه تهران Journal Article 2011 10 26 The discussion about "the nature of the right" in jurisprudence is one of the fundamental subjects in the deduction which its understanding bases many laws and regulations which are deduced from reasons concerning the rights; and in this case until now, several theories have been presented in terms of the importance of this subject; but the question is that have these efforts led to a perfect and accurate theory and met the expectations of the scholars and experts in the field of the Islamic jurisprudence appropriately or not? This article has criticized the theory of "the fundamental reign" with its different ways and the theory of "the ownership and the worthiness" brought up by some of jurisprudents, and has regarded the theory of "the creditability of the right"  considering the elements influenced on the right and its credit as a common point. بحث در زمینه "ماهیت حق" در فقه، از جمله مباحث پایه‌ای و بنیادین در استنباط است که شناخت لازم نسبت به آن مبنای بسیاری از احکام و قوانین مستنبط از ادله در خصوص حقوق قرار می‌گیرد و در این‌باره تاکنون، به لحاظ اهمیت مسأله نظریات و آرای متعددی ارائه گردیده است؛ اما این نکته مطرح است که آیا تحقیقات و تأملات صورت گرفته، به نظریه‌ای بلامنازع وعاری از اشکال منتهی گردیده و انتظار پژوهشگران وصاحب نظران عرصه فقه و حقوق را در این زمینه پاسخ در خور داده است یا خیر؟  این نوشتار از میان نظریات مختلف در این‌باره، نظریه "بنیادین سلطنت" با انحای مختلف آن و نظریه‌های "ملکیت و سزاواری" را که از سوی جمعی از فقیهان مطرح گردیده، نقادی نموده است و نظریه "اعتباری بودن حق" را با در نظر گرفتن تأثیر عناصری که بر تکوین حق و اعتبار آن نقش دارند؛ وجه جامع میان همه حقوق دانسته است.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 Survey & Analysis of "Method of the Holy Quran in Expression of Jurisprudential Teachings" بررسی و تحلیل شیوه قرآن کریم در بیان آموزه‌های فقهی 25 54 35082 10.22059/jorr.2012.35082 FA سیدجعفر صادقی فدکی استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی Journal Article 2011 11 24 There is no doubt that a remarkable part of the verses of the Quran appertain to the jurisprudential subjects, in which several laws and regulations in different worshiping, political, economical, and judicial subjects are mentioned in a special form or under the general titles. But the main words in this research is whether the Holy Quran in mentioning the laws and jurisprudetial subjects has used the same general custom language and the current language among the specialists in this technique, or the Holy Quran in this subject has its special language? In order to find the answer of this question, the legal verses of the Quran are studied and analyzed regarding the superficial and verbal traits of these verses, and their non-verbal traits and method of statement; and after reviewing those verses, this conclusion was drawn that the Holy Quran in a part of its expression in each of these two subjects has used the same language which is prevalent among the custom and men of this technique, as to explain the Supreme God both, in electing the special words for the legal laws and also the type of tune and statement of  these commands, and How to plan and express these laws in the Quran,  has used the same general custom language which is prevalent among the men of this technique. But in other several cases in each of these two subjects, it has its own special language which is dramatically different from the general custom language and the language of the specialists in this subject. بخش عمده‌ای از آیات قرآن به مباحث فقهی اختصاص دارد که در این آیات احکام و قوانین متعددی در موضوعات مختلف عبادی، سیاسی، اقتصادی، قضایی و. . . به صورت خاص یا تحت عناوینی عام بیان شده است؛ لیکن مبنای این پژوهش، آن است که آیا قرآن کریم در بیان احکام و مباحث فقهی از همان زبان عرف عام و زبان رایج میان متخصصان این فن استفاده کرده است و یا این که قرآن در این موضوع دارای زبان خاص خود می‌باشد؟ برای یافتن پاسخ این پرسش، در این پژوهش آیات الاحکام قرآن کریم از دو جهت ویژگی‌های ظاهری و لفظی این آیات و ویژگی‌های غیرلفظی و شیوۀ بیان آن‌ها مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. پس از بررسی آیات مذکور این نتیجه به دست آمد که قرآن کریم در بخشی از بیان خود در هر یک از این دو موضوع، از همان زبان رایج در میان عرف و اهل این فن استفاده کرده است؛ با این توضیح که خداوند متعال هم از جهت انتخاب الفاظ خاص برای احکام شرعی و هم از جهت چگونگی طرح و شیوه بیان این احکام، از همان زبان رایج میان عرف عام و اهل این فن استفاده کرده است؛ ولی در موارد متعدد دیگر در هر یک از این دو موضوع، زبان ویژه و خاص خود را دارد که با زبان عرف عام و زبان متخصصان این موضوع بسیار متفاوت است.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 A Review of Certain Verdict of Death Disease Viewpoint of Imamiah Jurisprudents بررسی حکم منجزات مرض موت از دیدگاه فقهای امامیه 55 69 35083 10.22059/jorr.2012.35083 FA جواد صالحی عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور کرمان منصوره بکایی جوپاری عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور کرمان Journal Article 2011 12 19 Death disease is condition of a person who will die of a disease. Jurisprudents have been disagreed regarding influence of this condition on his certainties. Some of the jurisprudents have regarded certainties as testament, but some of other jurisprudents have not believed in this limitations and considered person's freedom at the time of his/her sickness like his/her freedom at the time of his/her health. However, each of them has expressed reasons for their opinions that we will survey and analyze them in this paper. "مرض موت"، وضعیت فرد بیماری است که عارضه بیماری او سبب می‌شود که دارفانی را وداع گوید. تاثیر این وضعیت بر "منجزات" وی مورد اختلاف فقها قرار گرفته است. برخی از فقها، منجزات را مانند وصیت دانسته‌اند، ولی برخی دیگر به این تحدید معتقد نبوده و بر آزادی عمل بیمار را همچنان که در زمان صحت او وجود داشته است؛ تأکید نموده‌اند. در هر حال، هر کدام برای عقاید خود دلایلی ابراز داشته‌اند که بررسی و نقد این دلایل، موضوع این نوشتار است.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 Principle of "No Harm" and Individual and Social Conflicts قاعده لاضرر و تعارضات فرد و اجتماع در جامعه 71 103 35084 10.22059/jorr.2012.35084 FA محمدهادی کاویانی دانش‌آموخته دکتری و مدرس پردیس قم دانشگاه تهران Journal Article 2011 12 27 Individual and Social Conflicts are one of the common phenomena in all human societies and their most obvious is seen in their conflict of interests. Individual interests are a series of recognized privileges in internal legal system which is called individual rights and social interests are a series of subjects which form them. In Islamic thought, despite individualism, society is a real existent and when its existence as the most important interest is at a risk, it should be preferred to individual interests. Principle of "No Harm" (La Zarar) is an appropriate criterion for preference social interests to individual interests. According to this principle, no Principle of "No Harm" should be legislated and in the case of legislation, damage should be compensated. Accordingly, when the existence of the society is at a risk, individual interests are should be limited, although in this case assumptions can be supposed that individual potential damages are compensated. But if the existence of the society is not at a risk, it is not permissible to limit individual interests. "تعارضات فرد و جامعه"، یکی از پدیده‌های شایع در همة جوامع انسانی است و بارزترین آن در تعارض "منافع" این‌دو، مصداق پیدا می‌کند. منافع فرد، مجموعة امتیازات به رسمیت شناخته شده در نظام حقوق داخلی است که از آن به حق‌های فردی اطلاق می‌شود و منافع جامعه، مجموعه موضوعاتی است که موجودیت جامعه را تشکیل می‌دهد. در اندیشة اسلامی، به رغم اصالت فرد، جامعه موجودی واقعی است و زمانی که موجودیت آن، به‌عنوان مهم‌ترین منفعت، به خطر می‌افتد، باید جانب آن ترجیح داده شود؛ زیرا در صورت انهدام جامعه، دیگر برای فرد جایی نمی ماند تا افراد از منافع خود منتفع شوند. "قاعدة لاضرر" معیاری مناسب برای ترجیح منافع یکی از این دو می‌باشد. بر اساس این قاعده، هم قاعدة ضرری نباید وضع شود و هم در صورت وضع، اجرا و ایراد خسارت باید جبران گردد. براین اساس، در حالتی که موجودیت جامعه به خطر می‌افتد، اقتضای این قاعده آن است که منافع فرد محدود گردد؛ اگرچه می‌توان در همین حالت، فرض‌هایی را تصورکرد که خسارت‌های احتمالی فرد جبران گردد. اما اگر خطری موجودیت جامعه را تهدید نکند، برای ایجاد محدویت در منافع فردی، مجوزی نیست.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 Status of Reason of Wisdom in the Deductive Manner of Shiah Jurisprudents منزلت دلیل عقل در سیره استنباطی فقهای شیعه 105 132 35087 10.22059/jorr.2012.35087 FA سیدمحمد موسی مطلبی عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی حسن جمشیدی پژوهشگر جهاد دانشگاهی مشهد Journal Article 2011 11 05 In order to access how to use of reason of wisdom (<em>Dalile Aghl</em>) in Shiah jurisprudence and its practical application, principal ideas and practices of six Shiah jurisprudents have been surveyed. They are Sheikh Toosi, Ibn Edris Helli, Mohaghegh Helli, Mohaghegh Ardebili, Molla Mohsen Pheiz Kashani, and Sheikh Ansari. This survey has been done by method of analyzing of content of principal and jurisprudential texts, and focus on deductive legal decisions. The results show that they have accepted the use of wisdom for proving the Shariah and the necessity of its obedience, and rational goodness and ugliness (<em>Hosn o Ghobhe Aghli</em>). They believe that all of legal statements (<em>Khetabat Shar'ei</em>) are understood through the reason of wisdom. The certainty of rational command is acceptable before all of the jurisprudents, but there are different opinions in achieving to the certainty; since the sentences of Shariah are based on expedients and inexpedients, and it is difficult to understand by wisdom. The reason of wisdom has been used in specification of generalities and as the principle of "Esteshab". در این پژوهش، به منظور دستیابی به چگونگی استفاده از دلیل عقل در فقه شیعه و کاربرد عملی آن؛ نظرات اصولی و سیره عملی شیخ طوسی، ابن ادریس، محقق حلی، محقق اردبیلی، فیض کاشانی و شیخ انصاری بررسی شده است. این بررسی با روش تحلیل محتوای متون فقهی واصولی و با تمرکز بر فتاوای استدلالی انجام گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که نامبردگان استفاده از عقل را برای اثبات شریعت و لزوم پیروی از آن پذیرفته و احکام کلی عقل در حسن و قبح را باور دارند. عقل ابزار تحلیل درک خطابات شرعی است. عقل دارای حکم قطعی واجب و حرام است. از منظر آنان، در رسیدن عقل به حکم قطعی از طریق درک مصالح و مفاسد، به جز تنقیح مناط اختلاف نظر وجود دارد. تخصیص به حکم عقل پذیرفته است. دلیل عقل به عنوان استصحاب به کار رفته ‌است.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 Evaluation and Criticism of Weakening of Muhammad ibn Sanan and Its Effect on Imamieh Jurisprudence اعتبارسنجی و نقد تضعیف رجالی محمّد بن سنان و تأثیر آن بر فقیه امامیّه 133 159 35089 10.22059/jorr.2012.35089 FA حبیب الله طاهری دانشیار دانشکده فقه و فلسفه، پردیس قم، دانشگاه تهران محمد حکیم دانشجوی کارشناسی ارشد پردیس قم، دانشگاه تهران Journal Article 2011 12 30 Muhammad ibn Sanan Zaheri (d. 220 AH), a narrator with the numerous narratives and influential in Imamiehjurisprudence and hadith, has been weakened by Rejalion (Narrators of Hadiths) and of course Shiite jurisprudents based on evidences mostly derived from "Rejal of Kashshi". Valid citations of authentic Shiite scholars, like Ayyub ibn Nuh and Fazl ibn Shazan, accusation of overstatement and also disapproval of him by Imam Javad (AS) are some of evidences and documentations which show us the weakness of this narrator. On this paper we have evaluated these propositions on the basis of integral research in narrative collections and paying attention to different evidences, and finally we have concluded that Muhammad ibn Sanan would be one of the trustworthy Imamieh followers and all the reasons presented to weaken him, although they are from valid documents, but in the critical rethinking in the context, they would be altered on implication and there is no precision on blaming detrimental to narrator's reliability. Therefore, the viewpoint of the jurisprudents who confirmed him is approved. محمد بن سنان زاهری (م. 220 ق) از راویان کثیرالرّوایه و تأثیرگذار بر فقه و حدیث امامیّه، بر اساس دلایل و شواهدی که غالباً از رجال کشّی نشأت می‌گیرند؛ مورد تضعیف رجالیون و بالتّبع، فقیهان شیعه واقع گردیده است. منقولاتی معتبر از موثّقین شیعه، مانند ایّوب بن نوح و فضل بن شاذان، اتّهام غلو و همچنین مذمّت وی توسّط امام جواد‌(ع)؛ از جمله شواهد و مستندات ضعف این راوی محسوب شده اند. ما در این نوشتار به اعتبارسنجی و ارزیابی این گزاره‌ها پرداخته و با شیوه تتبّع تام در مجامع روایی و توجّه به قراین مختلف، در نهایت به این نتیجه دست می‌یابیم که محمد بن سنان از «ثقات اصحاب امامیّه» بوده و دلایل تضعیف وی، هرچند از جهت سند معتبرند، در باز اندیشی انتقادیِ متن، از حیث دلالت مخدوش بوده و در قدح مخلّ به وثاقت راوی هیچ‌گونه صراحتی ندارند؛ فلذا دیدگاه فقیهانی که وی را موثّق می‌دانند مورد تأیید است.

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 8 1 2012 07 22 Status of Justice of Witness and the Ways of Proving it in Litigations by Emphasis on Weakening and Modification جایگاه عدالت شاهد و راه‌های احراز آن در دعاوی با تاکید بر جرح و تعدیل 161 183 35092 10.22059/jorr.2012.35092 FA اسماء هلیسائی کارشناس ارشد فقه و حقوق پردیس قم، دانشگاه تهران سیداحمد میرحسینی استادیار گروه فقه و حقوق پردیس قم، دانشگاه تهران مجتبی الهیان استادیار گروه فقه و حقوق پردیس قم، دانشگاه تهران Journal Article 2012 01 16 Testimony is one of the most important reasons that legislator has accounted for proving the litigation and it is of special importance. Witness is the most important pillar of testimony. Due to great and special influence of testimony to prove or disprove the litigations, it is necessary to qualify the witness. One of the most important qualifications of the witness is his justice. Justice is an internal state that keeps the person away from the various sins. At first the justice of the witness must be qualified through judge's science. If the judge's science was not enough to prove the justice of the witness, two other iust witnesses should prove or reject the justice of the witness. Otherwise, the Estefazeh and Shia' can be used to prove the justice of the witness. If the justice of the witness was proved or rejected by means of one of the above-mentioned ways, the judge can issue the final vote. "شهادت"، از جمله مهم‌ترین دلایلی است که قانونگذار برای اثبات دعوا برشمرده و از جایگاه ویژه­ای برخوردار است. شاهد مهم‌ترین رکن شهادت است. از آنجا که شهادت در موارد زیادی برای اثبات یا رد دعاوی استفاده می‌شود، لازم است شاهد دارای شرایطی باشد که یکی از اساسی­ترین شرایط شاهد عدالت اوست. "عدالت" عبارت است از: حالتی درونی و ملکه­ای که باعث خودداری فرد از ارتکاب. گناهان کبیره و عدم اصرار بر گناهان صغیره می‌شود. عدالت شاهد باید توسط دادگاه احراز شود و راه احراز آن از طریق علم قاضی است. در صورتی­که عدالت از آن راه احراز نشود، دو شاهد عادل باید او را تعدیل و یا موارد جرح وی را مطرح نمایند. اگر در این دو صورت، عدالت شاهد بر دادگاه محرز نشود، از طریق "استفاضه" و "شیاع" می‌توان به عدالت شهود پی برد. پس از طی این مراحل، قاضی با توجه به احراز یا عدم احراز عدالت در شهود، رأی قطعی را صادر می‌کند.