دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 Consequences of a Negotiated Peace Regarding Third Parties and the Public Interest پیامدهای صلح معاملی نسبت به شخص ثالث و مصالح عمومی 1 11 103245 10.22059/jorr.2025.383385.1009525 FA حمیدرضا بصیری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران سید مصطفی محقق داماد گروه حقوق اسلامی، دانشکدة حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2024 10 07 The concept of “contractual peace” refers to a contract concluded between conciliating parties in the form of one of the recognized contractual types. Such a contract produces the legal effects of specific contract categories while remaining independent from their particular provisions. The effects of this agreement are relative and confined to the conciliating parties themselves. Nevertheless, certain exclusions of special contractual provisions may result in harm to third‑party interests or to public welfare, or conversely, may create obligations in favor of third parties. Despite extensive scholarship in the field, a critical question remains unresolved: Can a peace contract, when executed in a transactional capacity, exert distinct effects on third‑party rights or public reconciliation compared with specific contracts? Furthermore, if public interests or the rights of third parties are adversely affected, does such transactional peace retain its legal validity? And in cases of interference, are the contracting parties legally liable? Through library‑based research, case study, and analytical legal reasoning, this study concludes that important distinctions must be recognized between benefit and harm to third parties, between direct and indirect harm, and between formal and substantive transactions. Additionally, the intention of the conciliating parties in forming the peace agreement is of decisive significance in determining its juridical consequences. «صلح معاملی» عقدی است که از طرف متصالحین در مقام یکی از عقود معین واقع می‌شود و آثار عقود معین را دارد و از احکام خاصة آن‌ها برحذر است. اثر این عقد نسبی و منحصر به متصالحین است. اما ممکن است با رفع برخی از احکام خاصه ضرر به شخص ثالث یا مصالح عمومی وارد ‌آید یا در این عقد به نفع شخص ثالث تعهدی صورت بگیرد. در بسیاری از پژوهش‌های انجام‌گرفته پاسخ به این سؤال مغفول مانده است که آیا عقد صلح در مقام معامله می‌تواند نسبت به شخص ثالث یا مصالح عمومی اثری متفاوت نسبت به عقود معین داشته باشد؟ همچنین اگر مصالح عمومی یا منافع شخص ثالث آسیب ببیند، آیا این صلح معاملی نافذ است؟ در صورت نفوذ آیا مسئولیتی متوجه طرفین قرارداد خواهد بود؟ این پژوهش با روش مطالعة کتابخانه‌ای و شیوة فیش‌برداری و تحلیل حقوقی به این نتیجه رسیده است که میان نفع و ضرر به شخص ثالث و نیز میان ضرر مستقیم و غیر مستقیم و همچنین معاملة صوری و واقعی تفاوت وجود دارد و قصد متصالحین از توافق صلح نیز در پاسخ این مسئله حائز اهمیت است.

https://jorr.ut.ac.ir/article_103245_fb451ab37135c1892c89b3e7b095b521.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 The Drivers of Shaping Cultural Planning in Accordance with Imamiyyah Jurisprudence پیشران‌های شکل‌دهندة برنامه‌ریزی فرهنگی منطبق بر مبانی فقهی امامیه 13 32 103515 10.22059/jorr.2025.391140.1009582 FA مهدی نوریان گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدة علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران سید مرتضی مرتضوی گروه آینده‌پژوهی، دانشکدة علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران سید محمد موسوی مقدم گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران Journal Article 2025 03 17 Objective: Recognizing the university as a culturally dynamic organization underscores the necessity of optimal cultural planning grounded in Islamic–Imamiyyah jurisprudential principles. This study aims to identify and analyze the key drivers influencing cultural planning within universities in accordance with these principles. Method: Employing a mixed-method design, the research integrates qualitative and quantitative analyses. The qualitative phase utilized thematic analysis of policy documents and cultural guidelines to extract major themes, while the quantitative phase applied the fuzzy Delphi technique using expert questionnaires. Data were gathered through library research and field studies. The theoretical population comprised scholars and administrators specializing in university cultural planning, from which 25 were selected via purposive (judgmental) sampling. Results: The global theme of cultural planning encompassed 12 organizing themes and 90 foundational themes. Principal drivers identified include talent cultivation, trust building, collective reasoning, participation and solidarity, knowledge-based cultural development, supportive governance, insight enhancement, performance management, the “Islamic” and “civilizational” university models, future-oriented cultural policymaking, and sustainable cultural security. Conclusion: Aligning university cultural strategies with these identified drivers can enhance the efficiency, coherence, and long-term effectiveness of cultural planning processes within academic institutions. هدف: اهمیت برنامه‌ریزی مطلوب فرهنگی برای دانشگاه به ‌عنوان یک سازمان پویای فرهنگی و لزوم پژوهش‌ در ابعاد مختلف به ‌منظور ارتقا و تسهیل این امر موجب شد پژوهش حاضر با هدف واکاوی پیشران‌های مؤثر بر برنامه‌ریزی فرهنگی دانشگاه منطبق بر مبانی فقهی امامیه انجام شود. روش: روش پژوهش حاضر از نوع آمیخته است. بنابراین، از روش تحلیل مضمون به‌ منظور تحلیل داده‌های کیفی و روش دلفی‌ فازی به‌ منظور تحلیل داده‌های کمّی استفاده شد. شیوة گردآوری داده‌ها مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی است. بدین ‌منظور، در مرحلة کیفی برای تحلیل مضمون از دستورالعمل‌های سیاستی در حوزة فرهنگی دانشگاه و در مرحله کمّی از پرسشنامة خبره‌سنجی استفاده شد. جامعة نظری پژوهش صاحب‌‌نظران حوزة برنامه‌ریزی فرهنگی شامل استادان، معاونان، و مدیران فرهنگی دانشگاه بودند که 25 نفر به ‌صورت نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. یافته ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مضمون فراگیر برنامه‌ریزی فرهنگی شامل 12 مضمون سازنده و 90 مضمون پایه است. همچنین استعدادپروری، اعتمادآفرینی، هم‌اندیشی، همبستگی و مشارکت، توسعة فرهنگی دانش‌محور، پشتیبانی و مانع‌زدایی، بصیرت‌افزایی، مدیریت عملکرد، دانشگاه اسلامی، دانشگاه تمدن‌ساز، سیاست‌گذاری فرهنگی آینده‌نگر، و امنیت فرهنگی پایدار به‌ عنوان پیشران‌های شکل‌دهندة برنامه‌ریزی فرهنگی دانشگاه شناسایی شدند. نتیجه‌: در نظر گرفتن پیشران‏های شکل‌دهندة برنامه‌ریزی فرهنگی توسط مدیران و برنامه‌ریزان دانشگاه می‌تواند موجب تسهیل و ارتقای برنامه‌ریزی فرهنگی و افزایش اثربخشی آن شود.

https://jorr.ut.ac.ir/article_103515_d9c906ef25ad98d01e13c745cfb0f736.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 A Legal-Jurisprudential Analysis of Entrusting Authority to Non-Muslims and Benefiting from Their Capabilities in Islamic Governance According to a New Interpretation of the Quranic Verse on Nafyi-al-Sabil (Al-Nisa: 141) بررسی فقهی- حقوقی تصدی و بهره‌گیری از ظرفیت کفّار در حکومت اسلامی، مبتنی بر ارائۀ رویکردی نو در تفسیر آیۀ نفی سبیل (نساء/ 141) 33 43 103915 10.22059/jorr.2025.393764.1009604 FA محسن فغانی طلبۀ سطوح عالی حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران عابدین مؤمنی دانشکدۀ فقه و حقوق، دانشگاه تهران، تهران، ایران مرتضی مصلح دانشجوی کارشناسی‌ارشد فقه و حقوق اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0009-3963-9219 Journal Article 2025 04 22 The principle of Nafy al-Sabīl (denial of domination) constitutes one of the most foundational and operative doctrines in Islamic jurisprudence and within the legal–political structure of the Islamic Republic. It negates any form of non-Muslim authority or superiority over Muslims, whether at the individual, communal, or institutional levels. Accordingly, it prohibits dependence on non-Muslims in positions that might result in their dominance over Muslims. his study critically revisits the final clause of verse 141 of Sūrat al-Nisāʾ—the principal textual basis for this rule—through both classical and contemporary lenses. By reassessing exegetical interpretations and juristic opinions alongside modern empirical contexts, the research identifies interpretive shifts and reconstructs the doctrinal boundaries of the principle. The analysis leads to a renewed hermeneutic understanding, proposing that an Islamic government, operating within its legitimate jurisdiction and in harmony with Sharīʿah objectives, may benefit from the expertise of non-Muslims in addressing national needs and advancing collective welfare. Such cooperation, particularly in scientific and technological domains that reinforce the strength and dignity of Islam and the Muslim community, does not contravene the essence of Nafy al-Sabīl but rather aligns with its higher objectives of preserving independence, empowerment, and communal honor. قاعدۀ نفی ‌سبیل در شرع اسلام و نظام حقوقی جمهوری اسلامی از مهم‌ترین قواعد کاربردی به ‌شمار می‌آید. در این قاعده، مطلقِ تسلط کفار بر مسلمین، در عموم عرصه‌های فردی و اجتماعی، نفی شده است که نتیجۀ اولیۀ این امر مستلزم عدم بهره‌گیری از عده و صنوف آنان در مناسباتی است که موجب چیرگی بر مسلمانان می‌شود. در این تحقیق، مفهوم فرازِ آخرینِ آیۀ 141 نساء، که دلیل اصلی این قاعده برشمرده شده، تدقیق و بررسیده می‌شود و به دنبال آن، با توجه به بازخوانی ادله و نیز تطبیق دانش تجربی و فهم این‌ها با مقتضیات حاکم بر جهان، آرای مفسرین و فقها نقد و تفسیر تازه‌ای از متن شریعت ارائه می‌شود. ازاین‌رو، در سایۀ ارائۀ این رویکرد نو، حکومت اسلامی می‌تواند بدون هیچ منع شرعی و در چارچوب‌های حکمرانی خود از ظرفیت‌های غیر مسلمانان در حل چالش‌ها و همچنین جهت افزایش توان و قدرت مملکت در عرصه‌های مختلف علمی و فناوری که تأثیر مستقیمی بر اقتدار اسلام و مسلمین دارد بهره‌برداری کند.

https://jorr.ut.ac.ir/article_103915_cdfa7ab5f90a7f9a8c34bc17ac717466.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 Reflection on the Independence of Warning in Disclaimer تأملی در مستقل‌انگاری قاعدة تحذیر در رفع مسئولیت 45 56 101404 10.22059/jorr.2025.376976.1009461 FA مصطفی دهقان گروه علوم قرآن و فقه، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران محمد فائزی حوزة علمیة قم، پژوهشگر مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، قم، ایران Journal Article 2024 05 25 The so-called warning rule has recently emerged as one of the proposed exemptions from liability in contemporary legal scholarship. It holds that when an individual warns others of the potential danger of his or her actions, and they disregard the warning, that individual is exempt from responsibility for any resulting harm. Contemporary jurists have treated this warning as an independent basis for exemption from liability. However, in view of other established doctrines such as tasbib (causation through indirect contribution), this study seeks to determine whether the warning rule truly constitutes an independent principle establishing a distinct criterion for liability, or whether it is merely a specific instance of tasbib. Using a descriptive-analytical methodology, the study examines the textual and rational foundations of the warning rule — namely the Qur’an, the Sunnah, and rational construct — to infer whether it forms an autonomous legal institution. The findings reveal that the warning rule does not represent an independent ground for exemption from liability but is rather a manifestation of tasbib, as neither the Qur’an nor the Sunnah provides evidence for such independence, and rational constructs likewise fail to substantiate it. قاعدة موسوم به تحذیر یا هشدار از قواعدی است که در سالیان اخیر به عنوان یکی از نهادهای رافع مسئولیت در پژوهش‌های محققین مطرح شده و منظور از آن این است که اگر فردی نسبت به خطرات فعل خود به دیگران هشدار دهد اما دیگران توجه نکنند و آسیب ببینند فرد هشداردهنده مسئولیتی ندارد. حقوق‌پژوهان معاصر هشدار را به عنوان یک عامل مستقل در رفع مسئولیت معرفی کرده‌اند؛ لیکن با توجه به وجود سایر نهادهای رافع مسئولیت، مانند تسبیب، مسئله‌ای که نویسندگان پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به آن هستند این است که آیا هشدار یا تحذیر عاملی مستقل است و معیاری متفاوت برای رفع مسئولیت ارائه می‌دهد یا اینکه از مصادیق نهاد تسبیب محسوب می‌شود؟ پژوهش حاضر به روش توصیفی‌ـ تحلیلی ادلة قاعدة هشدار، که شامل قرآن و سنت و بناء عقلا می‌شود، را با رویکرد امکانِ استنباطِ نهادی مستقل برای رفع مسئولیت، ارزیابی می‌کند و رهاورد آن این است که هشدار عاملی مستقل برای رفعِ مسئولیت نیست و در حقیقت از مصادیق قاعدة تسبیب است. زیرا قرآن کریم اساساً دلالتی بر رفع مسئولیت نمی‌کند و سنت و بناء عقلا دلالتی بر نهادی مستقل از تسبیب نمی‌کنند.

https://jorr.ut.ac.ir/article_101404_80ed303c688187aeadc15e8b1d5d0671.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 Conceptualization of the Exception to the Rule of Obligatory Absolute Residence in the First Verse of Surah Talaq مفهوم‌شناسی استثنا از حکم وجوب سکونت مطلقة رجعیه در آیة اول سورة طلاق 57 67 105413 10.22059/jorr.2026.397926.1009635 FA اعظم غیاثی ثانی گروه فقه و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران فاطمه فلاح تفتی گروه فقه و حقوق، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article 2025 08 11 Among the issues addressed in discussions of family dissolution is the requirement for a returning wife to remain in the marital home, as mandated in Surah al-Ṭalāq. The verse provides a single exception—when the woman commits fāḥishah mubayyinah (“a clear act of indecency”). However, jurists differ on the precise meaning of this term, interpreting it variously as offenses against the spouse and family, acts violating sexual chastity, or rebellion against the Imam. Using a descriptive–analytical method and drawing upon Qur’anic verses, transmitted narrations, and the opinions of leading jurists, this study explores these divergent interpretations. It concludes that fāḥishah mubayyinah in the Qur’an signifies any manifestly obscene act prohibited by Islamic law. Nevertheless, within the context of this verse—constituting an exception to the general obligation of residence—the term does not encompass every form of sin. Rather, it specifically refers to conduct that either infringes upon the rights of the husband or family by causing tangible harm, or constitutes an offense subject to ḥadd punishment, requiring the woman’s temporary departure for its enforcement. Consequently, the commission of other sinful acts does not annul the divorced woman’s right to remain in her marital home. یکی از مسائل مورد بحث در انحلال خانواده مسئلة باقی ماندن معتدة رجعیه در منزل طلاق است که بر اساس آیة اول سورة طلاق امری واجب است. بر اساس این آیه، تنها استثنایی که بر این حکم آمده جایی است که زن مرتکب فاحشة مبینه می‌شود. در اینکه فاحشة مبینه چیست اختلاف وجود دارد و دیدگاه‌ها از آزار زوج و خانوادة وی تا ارتکاب جرایم منافی عفت و حتی خروج بر امام متفاوت است. در این نوشتار که به روش توصیفی‌ـ تحلیلی به انجام رسیده است، با استناد به آیات و روایات و نظرات فقهای عظام، به بیان دیدگاه‌ها در مورد فاحشة مبینه می‌شود و به این نتیجه می‌رسد که مراد از فاحشة مبینه در قرآن هر عمل زشت آشکاری است که شرع از آن نهی کرده. اما در خصوص این آیه که تعبیر فوق استثنا بر حکم بقا در منزل طلاق است شامل هر گناهی نیست؛ بلکه مراد گناهانی است که یا حق زوج و اهل او را با ایذا و امثال آن پایمال کند یا گناهانی که مستوجب حد است و باید برای اجرای حد از خانه خارج شود؛ بنابراین با ارتکاب گناهان دیگر حق سکونت وی از بین نمی‌رود.

https://jorr.ut.ac.ir/article_105413_4976d0d5ebbf0d14ac8732eb6748ac64.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 1 2026 03 18 Social Responsibility in Mediating Marital Disputes with Emphasis on the Qur’anic Model of Ḥakmiyyah مسئولیت اجتماع در میانجیگری اختلافات زوجین با تأکید بر الگوی حَکَمیّت قرآنی 69 79 105709 10.22059/jorr.2026.396861.1009625 FA مجید فتحی گروه فقه زن و خانواده، پژوهشکدة مؤسسة عالی فقه و علوم اسلامی، حوزة علمیة قم، قم، ایران مجید دهقان بنادکی دانشکدة زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2025 10 05 Although the Holy Qur’an explicitly commands ḥakamiyyah (arbitration) as a means of resolving marital disputes—a directive also reflected in Iranian family law—the genuine arbitral process envisioned in the scripture has never been effectively implemented. In practice, it has devolved into a limited mediation procedure aimed primarily at reconciliation in non-consensual divorce cases, often applied partially and with limited success. This divergence from the Qur’anic framework largely stems from an incomplete understanding of the fiqhī (jurisprudential) essence of ḥakamiyyah, which has generated legislative ambiguity concerning its legal basis and procedural requirements. Contrary to the prevailing view among fuqahāʾ (Islamic jurists) that emphasizes judicial intervention in family disputes based on textual evidence, this study—adopting a library-based analytical approach—argues that the Qur’anic notion of ḥakamiyyah embodies a collective social responsibility, designed to address both personal and communal challenges, including marital discord and separation. Within this perspective, the verse commanding the appointment of ḥakamayn (arbitrators) is analyzed to determine its addressees and to clarify the juristic nature of ḥakamiyyah. Through a textual examination of the imperative verb ib‘athū (“send”), alongside contextual Qur’anic evidence, the study supports reducing state intervention and restoring arbitration to its communal and moral function. با وجود توصیة قرآن کریم به حکمیّت در حلّ اختلافات زناشویی و انعکاس این راهکار قرآنی در قوانین ایران، این قانون با هویّت تحکیمی هیچ‌گاه اجرایی نشده، بلکه به شکل میانجیگری برای ایجاد آشتی بین زوجین در دعاوی طلاق غیر توافقی، آن هم به صورت ناقص و بسیار کم‌بازده، در حال اجراست. یکی از علل فاصله گرفتن دعاوی زوجین از رویة حَکَمیّت فقدان تصویر شفّاف از ماهیّت فقهی آن است که باعث سردرگمی قانون‎گذار در قبال اجرای این قانون و احکام و الزامات تقنینیِ آن شده است. نوشتار حاضر به‌رغم خوانش مشهور فقها از ادلّة حَکمیّت مبنی بر لزوم مداخلة حاکم در دعاوی خانواده، با استفاده از روش کتابخانه‌ای، درصدد اثبات آن برآمد که رویکرد قرآن کریم طرح مسئولیّت اجتماعی همگانی در قبال بسیاری از ناهنجاری‎های فردی و اجتماعی از جمله دودستگی و جدایی همسران از یک‌دیگر است. در این فضا، مخاطبان آیة بعث حَکَم به عنوان یکی از گزاره‏‎های دخیل در کشف ماهیّت فقهی حَکَمیّت و قرائت تقلیلی از مداخلة حاکمیّت در امور زوجین مورد بررسی قرار گرفته و برای اثبات این مدّعا به اطلاق لفظی امر (ابعثوا) و مناسبت حکم و موضوع و تجمیع شواهد و قرائن متعدّد از سایر آیات تمسّک شده است.

https://jorr.ut.ac.ir/article_105709_46925b9244f4889d1058efcf0ca93540.pdf