دانشگاه تهران مجله علمی "پژوهشهای فقهی" 2008-8388 22 3 2026 10 21 A Jurisprudential Analysis of the Rights of Nature in Wartime from the Perspective of the Two Main Islamic Schools تحلیل فقهی حقوق طبیعت در جنگ از منظر فقه فریقین 237 251 108873 10.22059/jorr.2026.409916.1009727 FA حسن دلاوری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0008-6273-1614 محمد نوذری فردوسیه گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0006-7133-6646 Journal Article 2026 01 26 This study, with a jurisprudential and analytical approach, explains the “rights of nature in wartime” from the perspective of the jurisprudence of the two main schools and specifically examines the status of trees and agricultural lands during cross-border armed conflicts of the Islamic state against non-Muslims. The central issue of the research is whether the destruction of nature in the context of war is legitimate absolutely and regardless of field necessities, or whether the permission for such action can only be justified within the framework of the principle of necessity and emergency exigencies. This study, using a descriptive-analytical method and library-based tools and with reference to authentic religious sources and a comparative analysis of jurisprudential opinions of the schools, shows that, according to the fundamental teachings of Islam regarding the prohibition of corruption on earth, including the indications of verses 190 and 205 of Surah Al-Baqarah and narrations transmitted from Abu Hamza Thumali and Jamil ibn Darrāj, harm to trees and natural manifestations during military engagements is not intrinsically permissible. The findings indicate that only under the rule of necessity and in cases where no reasonable alternative exists, or when there is a real conflict between preserving the lives of Muslims and protecting nature, can such harm be exceptionally permitted. این پژوهش با رویکردی فقهی و تحلیلی به تبیین «حقوق طبیعت در وضعیت جنگ» از منظر فقه فریقین می‌پردازد و به‌طور خاص، وضعیت درختان و مزارع را در جریان مخاصمات مسلحانۀ برون‌مرزی دولت اسلامی در مواجهه با کفار بررسی می‌کند. مسئلۀ محوری تحقیق آن است که آیا تخریب طبیعت در بستر جنگ به صورت مطلق و فارغ از ضرورت‌های میدانی، مشروعیت دارد یا آنکه جواز چنین اقدامی فقط در چارچوب اصل ضرورت و اقتضائات اضطراری قابل توجیه است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای و با استناد به منابع معتبر دینی و تحلیل تطبیقی آرای فقهی مذاهب، نشان می‌دهد که بر اساس آموزه‌های بنیادین اسلام دربارۀ حرمت افساد در زمین، از جمله دلالت آیات ۱۹۰ و ۲۰۵ سورۀ بقره و روایات منقول از ابی‌حمزه ثمالی و جمیل بن درّاج، آسیب به درختان و مظاهر طبیعت در جریان درگیری‌های نظامی، فی‌نفسه مجاز شمرده نشده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که تنها در پرتو قاعدۀ اضطرار و اصل ضرورت و در مواردی که هیچ بدیل معقولی وجود نداشته باشد و یا تزاحم واقعی میان حفظ جان مسلمانان و صیانت از طبیعت رخ دهد، می‌توان به نحو استثنایی جواز چنین آسیبی را پذیرفت. https://jorr.ut.ac.ir/article_108873_8bbc53b821e8c62b4c90637ec33f0dce.pdf