University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61108

مقاله پژوهشی

بازپژوهی تأثیر قوۀ قاهره بر وضعیت زراعت پس از انقضای مدت مزارعه

بازپژوهی تاثیرقوه قاهره بر وضعیت زراعت پس از انقضای مدت مزارعه

طباطبایی

سید محمد صادق

دانشیار گروه حقوق دانشگاه اصفهان

اسعدی

سیدحسین

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تهران

21 12 2016

12 4 663 692 05 09 2016 17 03 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61108.html

گاهی با وجود سپری شدن مدت مزارعه، به‌دلیل وقوع عوامل قهری، محصول نرسیده است و برداشت‌شدنی نیست. در این وضعیت، حقوق عامل و مزارع تزاحم پیدا می‌کند. در متون فقهی، اختلاف اصلی بر سر قلع و ابقای زرع است. در حالی‌که مشهور فقها، مزارع را بر قلع مجانی زراعت مسلط می‌دانند، برخی از ایشان منکر چنین سلطنتی هستند و بعضی نیز در مقام جمع بین حق مزارع و حق زارع، به ابقای معوض زراعت معتقدند. دیدگاه اخیر در قانون‌های برخی از کشورهای اسلامی (از جمله مصر) نیز پذیرفته شده است. در حقوق ایران، مادۀ 540 ق.م. در این زمینه صراحت دارد. با این‌حال، عده‌ای بر این باورند که تفسیر منطقی این ماده مقتضی آنست که قلع زرع، کیفر مدنی تفریط زارع باشد. اما این تفسیر با اطلاق قاعدۀ تسلیط منافات دارد و با توجه به پیشینۀ فقهی بحث و کاربرد واژۀ «اتفاقاً» در کلام قانونگذار ضعیف است و در مقابل تفسیر تاریخی رنگ می‌بازد. از سوی دیگر، برخی از طریق قیاس عقد مزارعه با اجاره معتقدند که مادۀ مذکور با مادۀ 504 ق.م. در باب اجاره تعارض دارد. با وجود این، توهم تعارض را باید از ذهن زدود، زیرا نه تنها تصور انشای دو حکم متعارض در یک مجموعۀ قانونی خلاف منطق قانونگذاری است، بلکه موضوع دو مادۀ مذکور نیز با یکدیگر تفاوت دارد. وانگهی، مزارعه بر خلاف اجاره عقدی مشارکتی است و استحقاق مزارع بر قلع زراعت تنها در صورتی تحدید‌شدنی است که یا ابقای زرع برای مدت معین شرط شود یا اینکه معمول و متعارف باشد.

اجرت‌المثل قاعدۀ لاضرر قلع زرع قوۀ قاهره مزارعه

(ابن‌ادریس) حلی، محمدبن منصور (1410ه.ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

(ابن‌زهره) حلبی، حمزةبن علی (1417ه.ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).

اردبیلی، احمدبن محمد (1403ه.ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج 10، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

اشتهاردی، علی‌پناه (1417ه.ق). مدارک العروه، ج 27 و 28، تهران: دارالأسوة للطباعة و النشر.

اصغری آقمشهدی، فخرالدین و علی محمد‌زاده (1385). وضعیت زرع بعد از انقضای عقد مزارعه، مقالات و بررسی‌ها، مجلۀ دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران، دفتر 82، 9 - 19.

الشریف، محمدمهدی و سید حسین اسعدی (1393). تأملی بر ماهیت حق انصراف در قراردادهای الکترونیکی، نشریۀ مطالعات حقوق تطبیقی، شمارۀ 1، بهار و تابستان، 133 – 153.

امامی، سید حسن (1384). حقوق مدنی، ج 2. تهران: انتشارات اسلامیه.

انصاری، مرتضی (1415ه.ق). المکاسب، ج 3، قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.

باریکلو، علیرضا (1389). اموال و حقوق مالی، تهران: سمت.

بادینی، حسن و خسرو مؤمنی (1392). رویکردی نو برای اثبات جریان قاعدۀ لاضرر در احکام عدمی در زمینۀ مسئولیت مدنی، فصلنامۀ حقوق، شمارۀ 3، 19 – 31.

بجنوردی، سید حسن (1419 ه.ق). القواعد الفقهیة، ج 7، قم: نشر الهادی.

بحرالعلوم، محمدتقی (1403 ه.ق). بلغة الفقیه، ج 1 و 3، تهران: منشورات مکتبة الصادق.

بحرانی، حسین‌بن محمد (بی‌تا). الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، ج 12، قم: مجمع البحوث العلمیة.

بحرانی، یوسف‌بن احمد (1405 ه.ق). الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهرة، ج 21، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.

بهبهانی، محمدباقر (1417ه.ق). حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.

بهجت، محمدتقی (1426ه.ق). جامع المسائل، ج 3، قم: دفتر آیت‌الله بهجت.

بهرامی احمدی، حمید (1390). تحول جهانی مبنای مسئولیت مدنی به‌سوی مبنای نفی ضرر، فصلنامۀ حقوق، شمارۀ 2، 59 – 73.

بهرامی احمدی، حمید (1391). ضمان قهری (مسئولیت مدنی)، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).

پروین، فرهاد و ناصر نصرتی (1390). تحلیلی از مسئولیت مندرج در مادۀ 132 قانون مدنی و تأملی بر تخصیص یا عدم تخصیص آن، فصلنامۀ فقه و حقوق اسلامی، شمارۀ سوم، 33 – 55.

ترحینی عاملی، سید محمدحسین (1427 ه.ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، ج 5، قم: دارالفقه للطباعة و النشر.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1386). الفارق، ج 4، تهران: گنج دانش.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1391). محشی قانون مدنی، تهران: گنج دانش.

حائری شاهباغ، سید علی (1376). حقوق مدنی، ج 1، تهران: گنج دانش.

حسینی روحانی، سید صادق (بی‌تا). فقه الصادق علیه‌السلام، ج 19: بی‌جا.

حسینی شیرازی، سید صادق (1425ه.ق). التعلیقات علی شرائع الإسلام، ج 1، قم: انتشارات استقلال.

حسینی عاملی، سید محمدجواد (1419ه.ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه، ج 20: دفتر انتشارات اسلامی.

حکمت‌نیا، محمود و مسعود فیاضی (1393). مسئولیت مدنی ناشی از تصرفات مالکانه، مجلۀ حقوق اسلامی، شمارۀ 40، 7 – 37.

حکیم، سید محسن (1417ه.ق). مستمسک العروة الوثقی. ج 13، قم: مؤسسه دارالتفسیر.

حکیمیان، علی‌محمد (1391). قاعدۀ احترام مبنای مسئولیت مدنی مسلمانان نسبت به یکدیگر، مجلۀ حقوق اسلامی، شمارۀ 33، 37 – 71.

حلی، نجم‌الدین جعفر‌بن زهدری (1428ه.ق). ایضاح ترددات الشرایع، ج 1، قم: انتشارات کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

حیاتی، علی‌عباس (1392). اجرای احکام مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران: میزان.

خلخالی، سید محمدمهدی (1427ه.ق). فقه الشیعة-کتاب الإجارة، تهران: انتشارات منیر.

خویی، سید ابوالقاسم (1409ه.ق). مبانی العروة الوثقی، ج 1، قم: منشورات مدرسه دارالعلم.

----------------- (1418ه.ق). موسوعة الإمام الخویی، ج 31، قم: مؤسسه احیاء آثار الإمام الخویی.

سبزواری، محمد باقر (بی‌تا). کفایة الأحکام، ج 1، اصفهان: انتشارات مهدوی.

سبزواری، سید عبدالأعلی (1413 ه.ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج 20، قم: مؤسسه المنار.

السنهوری، عبدالرزاق (2009م). الوسیط فی الشرح القانون المدنی الجدید، ج 6، جزء الثانی، بیروت: منشورات الحلبی الحقوقی.

شاهرودی، سید محمود (1426ه.ق). بحوث فی فقه الزراعی، قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت.

شوشتری، محمدتقی (1406ه.ق). النجعة فی شرح اللمعة، ج 8، تهران: کتابفروشی صدوق.

شهیدی، مهدی (1382). عقود معین 1، تهران: مجد.

(شهید اول) عاملی، محمدبن مکی (1410ه.ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت، دارالتراث - دار الإسلامیة.

(شهید ثانی) عاملی، زین‌الدین‌بن علی (1410ه.ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج 4، قم: کتابفروشی داوری.

(شهید ثانی) عاملی، زین‌الدین‌بن علی (1413ه.ق). مسالک الأفهام، ج 5، مؤسسه المعارف الاسلامیه.

(شهید ثانی) عاملی، زین‌الدین‌بن علی (1422ه.ق). حاشیة شرائع الإسلام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

(شهید ثانی) زین‌الدین‌بن علی (1414ه.ق). حاشیة الإرشاد، ج 2، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

(شیخ مفید) بغدادی، محمدبن محمدبن نعمان (1413 ه.ق). المقنعة، قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.

صدر، سید محمد باقر (1417). اقتصادنا، چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

صیمری، مفلح‌بن حسن (1420ه.ق). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، ج 2، بیروت: دارالهادی.

طاهری، حبیب‌الله (1418ه.ق). حقوق مدنی، ج 4، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

طباطبایی، سید علی‌بن محمد (1418ه.ق). ریاض المسائل، ج 9، قم: مؤسسۀ آل بیت (ع).

طوسی، ابوجعفر‌بن محمد‌بن حسن (1387 ه.ق). المبسوط فی فقه الاإمامیة، ج 3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.

(علامه) حلی، حسن‌بن یوسف‌بن مطهر (1413ه.ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، ج 6، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

(علامه) حلی، حسن‌بن یوسف (1413ه.ق). قواعد الأحکام، ج 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

----------------------- (بی‌تا). تذکرة الفقهاء، ج 2، قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).

------------------------ (1410ه.ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، ج 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

------------------------ (1420ه.ق). تحریر الأحکام، ج 3، مؤسسۀ امام صادق (ع).

------------------------ (1421 ه.ق). تلخیص المرام فی معرفة الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

عدل، مصطفی (1373). حقوق مدنی، به کوشش محمدرضا بندرچی، قزوین.

علیدوست، ابوالقاسم و محمد ابراهیمی راد (1389). بررسی قاعدۀ تسلط و گسترۀ آن، مجلۀ حقوق اسلامی، شمارۀ 24، 7 - 31.

عمید زنجانی، عباسعلی (1389). موجبات ضمان، درآمدی بر مسئولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی، تهران: میزان.

عمید زنجانی، عباسعلی (1391). قواعد فقه، ج 1، بخش حقوق خصوصی، تهران: سمت.

عمیدی، سید عمید‌الدین (1416ه.ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، ج 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

فروغی، علیرضا (1391)، آثار و ویژگی‌های حق از دیدگاه فقه امامیه و قانون مدنی، دوفصلنامۀ دانش حقوق مدنی، شمارۀ نخست، 1 – 14.

فخرالمحققین، محمد‌بن حسن‌بن یوسف (1387 ه.ق). ایضاح الفوائد، ج 2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

فلاح‌زاده، علی محمد و میثم درویش متولی (1392). نظارت شورای نگهبان بر قوانین مصوب پیش از انقلاب و شورای انقلاب، فصلنامۀ دانش حقوق عمومی، شمارۀ 5، 10 – 122.

فیض کاشانی، محمد محسن (بی‌تا). مفاتیح الشرائع، ج 2، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

قاسم‌زاده، سید مرتضی و حسن ره‌پیک و عبدالله کیایی (1384). تفسیر قانون مدنی، تهران: سمت.

قنواتی، جلیل و سید حسن شبیری زنجانی و ابراهیم عبدی‌پور (1390). حقوق قراردادها در فقه امامیه، ج 1، تهران: سمت.

کاتوزیان، ناصر (1388). عقود معین، ج 1. تهران: شرکت سهامی انتشار.

کاتوزیان، ناصر (1386). عقود معین، ج 2، تهران: شرکت سهامی انتشار

کرکی، محمد‌بن حسین (1414 ه.ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 7، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع).

مهاجری، علی (1388). شرح جامع قانون اجرای احکام مدنی، ج 1: فکرسازان.

(محقق) حلی، نجم‌الدین جعفربن حسن (1408 ه.ق). شرائع الاسلام، ج 2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

محقق داماد، سید مصطفی (1406 ه.ق). قواعد فقه، بخش مدنی، ج 1، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.

مراغی، سید میرعبدالفتاح (بی‌تا). العناوین، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (1406 ه.ق). منهاج الصالحین، ج 2، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

مکارم شیرازی، ناصر (1411 ه.ق). القواعد الفقهیة، ج 1، قم: مدرسۀ امام امیرالمؤمنین (ع).

نایینی، محمد حسین (1418 ه.ق). منیة الطالب، ج 3، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

نجفی، سید محمد حسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج 27، دارالاحیاء التراث العربی.

نوری، حسین (1408 ه.ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 13، بیروت: مؤسسه آل‌البیت (ع).

وجدانی فخر، قدرت‌الله (1426 ه.ق). جواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة، ج 9، قم: انتشارات سماء قلم.

هدایت‌نیا، فرج‌الله (1389). مبانی فقهی تحدید سلطنت مالکانه، مجلۀ حقوق اسلامی، شمارۀ 26، 137 – 164.

یزدی، سید محمد کاظم (1419 ه.ق). العروه الوثقی (المحشی)، ج 5، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

یزدی، سید محمد کاظم (1428 ه.ق). العروة الوثقی مع التعلیقات، ج 2، انتشارات مدرسۀ امام علی‌بن ابی‌طالب.

Benabent, Alain (2006), Droit Civil: Les Contrats Speciaux Civils Commerciaux, 7.ed. Paris

Treitel, Guenter (2003). The Law of Contract, 17th edit, London, Sweet & Maxwell

Duguit, Leon (1926), lecon de droit public, theore general, paris. _||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61109

مقاله پژوهشی

بازپژوهی مستندات فقهی اکراه در قتل

ابراهیمی

سعید

استادیار دانشگاه مازندران

21 12 2016

12 4 693 714 02 10 2016 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61109.html

مطابق نظریۀ مشهور فقهی، اکراه در قتل، مجوز قتل محسوب نمی‌شود، بلکه مباشر به قصاص و اکراه‌کننده به حبس ابد محکوم می‌شود. این نظریه مبنای قانونگذار در وضع مقررات راجع به اکراه در قتل در قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 و 1392 بوده و بر پایۀ برخی از دلایل، نظیر روایات عدم جواز تقیه در دماء، روایت دستور به قتل دیگری، دلیل منع دفع ضرر از خود به شیوۀ اضرار به دیگری، امتنانی بودن حدیث رفع و اجماع فقها استوار است. در مقابل دیدگاه مشهور، نظریات غیرمشهوری هم هستند که وحدت مبانی ندارند. در جستار حاضر نگارنده ضمن بازخوانی نظریۀ مشهور فقهی و ارائۀ غیرمشهور، به نقد و بررسی مستندات مربوط پرداخته است و در نهایت ضمن ایراد خدشه به رأی مشهور و با تأکید بر قضاوت عرفی، نظریۀ اقوائیت سبب از مباشر و در نتیجه لزوم قصاص سبب و سلب مسئولیت از مباشر قتل را پذیرفته است.

اکراه حبس ابد قتل قصاص مسئولیت

1. ابن‌برّاج طرابلسی، قاضی (1363). المهذّب، الطبعه السادسه، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

2. ابن‌حزم اندلسی، علی‌بن محمّد (بی‌تا). المحلّی بالآثار، الطبعه الرابعه، بیروت: دارالکتب العلمیّه.

3. ابن‌زهره، حمزه‌بن علی (1374). غُنیه النّزوع الی علمی الأصول و الفروع، الطبعه الرابعه، بیروت: مؤسّسۀ فقه الشّیعه.

4. ابن‌منظور، محمّد‌بن مکرّم (1361). لسان العرب، ج 13، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالفکر للطّباعه و النّشر.

5. اصفهانی، راغب (1369). المفردات فی غریب القرآن، الطبعه الخامسه، بیروت: دارالمعرفه.

6. اصفهانی، محمّدباقر ‌بن محمّدتقی (مجلسی دوم) (1361). مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرّسول، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیّه.

7. انصاری، مرتضی (شیخ) (1374). المکاسب، ج 1 و 2، چاپ دهم، قم: انتشارات اسمعیلیان.

8. برقی، احمدبن محمّد (بی‌تا). المحاسن، ج 1، چاپ سوم، قم: دارالکتب الاسلامیّه.

9. جبل عاملی، زین‌الدّین (شهید ثانی) (1367). الرّوضه البهیّه فی شرح اللّمعه الدّمشقیّه، ج 10 و 15، چاپ نهم، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

10. جبل عاملی، محمّد‌بن مکّی (شهید اول) (1368). اللمعه الدّمشقیّه، قم: دارالفکر.

11. حر عاملی، محمد‌بن حسن (1366). وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشّریعه، ج 16، 19، 29، چاپ هفتم، قم: مؤسّسۀ آل‌البیت.

12. حلبی، ابوالصّلاح (1360). الکافی فی الفقه، چاپ چهارم، اصفهان: کتابخانۀ امیرالمؤمنین (ع).

13. حلی، جعفربن حسین (محقّق) (1366). شرایع الاسلام، ج 4، الطبعه الثالثه، نجف اشرف: مطبعه الآداب.

14. حلی، حسن‌بن یوسف (علامه) (1370). مختلف الشّیعه، ج 2 و 9، چاپ پنجم، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

15. خمینی، سیّد روح‌الله (1361). تحریر الوسیله، ج 2، چاپ دوم، قم: مؤسسۀ مطبوعات دارالعلم.

16. خوانساری، سید احمد‌بن یوسف (1362). جامع المدارک، ج 7، چاپ اول، قم: مؤسسۀ اسمعیلیان.

17. خویی، سید ابوالقاسم (1385). مبانی تکمله المنهاج، ج 2 و 8، چاپ هشتم، قم: مؤسسۀ احیاء آثار امام خوئی.

18. روحانی، سید صادق (1369). منهاج الصّالحین، چاپ دوم، قم: مدرسۀ امام صادق (ع).

19. زراعت، عباس (1392). شرح مختصر قانون مجازات اسلامی مصوب 75 (اصلاحی 92)، ج 2، چاپ اول، تهران: ققنوس.

20. صانعی، یوسف (1382). فقه الثّقلین، چاپ دوم، قم: مؤسّسۀ عروج.

21. صدوق، محمد‌بن علی‌بن بابویه (1370). من لایحضره الفقیه، ج 4، چاپ هفتم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

22. طباطبایی، سید علی (1369). ریاض المسائل، ج 14، چاپ اول، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

23. طبسی، نجم‌الدین (1382). حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، ترجمۀ محمدعلی ابهری و بوذر دیلمی معزّی و هادی رمضانی، چاپ اول، قم: بوستان کتاب قم.

24. طوسی، ابن‌حمزه (1375). الوسیله الی نیل الفضیله، چاپ دوم، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

25. طوسی، محمد‌بن حسن (1374). الخلاف، چاپ سوم، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

26. فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1367). کتاب العین، ج 3، چاپ اول، قم: نشر هجرت.

27. فقعانی، علی‌بن علی (بی‌تا). الدّر المنضود فی معرفه صیغ النیّات و العقود، بیروت: مؤسّسۀ فقه الشّیعه.

28. فیاض، محمداسحق (1378). منهاج الصّالحین، ج 3، چاپ دوم، قم: مکتبة آیت‌الله فیاض.

29. کلینی، محمد‌بن یعقوب (1386). الکافی، ج 7، چاپ ششم، قم: دارالحدیث للطّباعه و النّشر.

30. گلپایگانی، محمدرضا (1365). الدّر المنضود فی احکام الحدود، ج 3، چاپ اول، قم: دارالقرآن.

31. مرعشی شوشتری، محمد حسن (1376). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج 1، چاپ اول، تهران: نشر میزان.

32. مظفر، محمدرضا (1377). اصول الفقه، ج 1، چاپ سوم، قم: انتشارات علمیه.

33. معلوف، لوئیس (1352). المنجد فی اللغه و الاعلام، الطبعه التاسعه، بیروت: دارالمشرق.

34. نجفی، محمدحسن (1374). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج 42، چاپ هفتم، تهران، دارالکتب الاسلامی.

35. نوری طبرسی، میرزا حسین (محدّث) (1270). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، چاپ دوم، بیروت: مؤسّسة آل‌البیت.

36. وحید خراسانی، حسین (1385). منهاج الصّالحین، چاپ اول، قم: مدرسۀ امام باقر (ع)._||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61110

مقاله پژوهشی

بررسی فقهی-حقوقی استیفاء در دامنه داده های ارتباطی

جاور

حسین

استادیار دانشگاه تهران (پردیس فارابی)

حیدری

علیمراد

استادیار دانشگاه حضرت معصومه (س)

21 12 2016

12 4 715 742 23 10 2016 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61110.html

ممکن است داده‌های فردی اشخاص، به‌ویژه در حوزۀ ارتباطات، به‌وسیلۀ شرکت‌های تجاری، تحصیل و پس از پردازش، بر اساس نیاز بازار مصرف، در قالب پروفایل‌های تجاری درآید و به مشتریان عرضه شود. صرف‌نظر از مباحث مربوط به مالکیت داده‌های فردی، این پرسش مهم مطرح می‌شود که آیا استفاده از داد‌ه‌های ارتباطی مربوط به افراد، مسئولیتی به‌دنبال دارد یا خیر؟ مسئولیت ناشی از اقدام شرکت‌های تجاری و سایر اشخاص، در تحصیل، پردازش و فروش داده‌های فردی، ممکن است از جهات گوناگون مورد توجه قرار گیرد و از اسباب متنوعی برای حمایت از شخص موضوع داده مدد گرفته شود. در این میان به‌نظر می‌رسد استیفا در کنار برخی عناصر دیگر، به‌عنوان یکی از موجبات ضمان ناشی از نقض حقوق شخص موضوع دادۀ ارتباطی مورد توجه قرار می‌گیرد. ضمان ناشی از استیفا از داده‌های ارتباطی افراد و شرایط آن، موضوع نوشتار حاضر است

استیفا ارتباطات اطلاعات داده ضمان

1. مراغى، سید میر عبد الفتاح بن على حسینى (1417 ق). العناوین الفقهیة، ج2، تهران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

احسایی، ابن ابی‌جمهور، محمدبن علی (1405ه.ق). عوالی(غوالی) اللئالی العزیزیه، ج 1، قم، دار سید الشهداء.

احسایى، ابن ابى‌جمهور، محمد بن على (1410ه.ق). الأقطاب الفقهیة على مذهب الإمامیة، قم، انتشارات کتابخانۀ آیت‌الله مرعشى نجفى قدس سره.

اصفهانی(کمپانی)، محمد حسین (1418ق). حاشیۀ کتاب مکاسب (رساله فی حقیقه الحق)، ج1، چ1، قم، انوارالهدی.

اصفهانى، محمدحسین کمپانى، الإجارة (للأصفهانی) (1409ه.ق)، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

انصاری (شیخ اعظم)، مرتضی ابن‌محمد امین (1415ق). فرائد الاصول، ج 3، قم، کنگرۀ بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.

بجنوردی، سید حسن موسوی (1419)ق. القواعد الفقهیة، ج 5، قم، نشر الهادی.

بحرالعلوم، محمدبن محمد تقى (1403ه.ق). بلغة الفقیه، ج 1،َ 4 جلد، منشورات مکتبة الصادق، تهران - ایران، چهارم.

تبریزى، جوادبن على (1416ه.ق). إرشاد الطالب إلى التعلیق على المکاسب، ج 3، 4 (جلد)، مؤسسۀ اسماعیلیان، قم - ایران، سوم.

خراسانی (آخوند)، محمدکاظم بن حسین (1402 ه.ق). کفایه الاصول، ج1، تهران، چاپ اسلامیه.

خلخالى موسوى، سید محمدمهدی (1427ه.ق). فقه الشیعة - کتاب الإجارة، مرکز فرهنگى انتشارات منیر، تهران - ایران، اول.

خویى، سید ابوالقاسم موسوى (1417ه.ق). مصباح الفقاهة (المکاسب)، ج2 (7 جلد)، مؤسسۀ انصاریان.

----------------------(بی تا). المستند فی شرح العروة الوثقى، مؤسسۀ انصاریان، تهران.

سبزوارى، سید عبد الأعلى (1413ه.ق). مهذّب الأحکام (للسبزواری)، 30 جلد، ج‌21، مؤسسۀ المنار - دفتر حضرت آیة‌الله، قم - ایران، چهارم.

شاهرودی، سید محمود،بحوث فی الفقه الزراعی، قم، مؤسسۀ دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت (ع).

یزدى، سید محمدکاظم طباطبایى (1421 ه.ق). حاشیة المکاسب (للیزدی)، ج1، قم، مؤسسۀ اسماعیلیان.

شهیدی، مهدی (1379). ارث،

تهران، سمت.

شهیدی، مهدی (1390). اصول قراردادها و تعهدات، ش 21.

شیرازى، سید محمد حسینى (بی‌تا)، إیصال الطالب إلى المکاسب، ج 11، (16 جلد)، منشورات اعلمى، تهران - ایران، اول.

صدر، (شهید) سید محمدباقر (1423ه.ق). دروس فی علم الأصول، الحلقة الثالثة، پیشین، قم، مجمع الفکر الاسلامی.

طوسى، ابوجعفر، محمدبن حسن (1407ق). تهذیب‌الأحکام، ج 6 ،10 جلد، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چهارم.

قمّى، سید صادق حسینى روحانى (1412ه.ق). فقه الصادق علیه‌السلام (للروحانی)، ج 15، 26 جلد، دارالکتاب - مدرسۀ امام صادق (ع) ، قم - ایران، اول.

--------------------، منهاج‌الفقاهة (للروحانی) (1429ه.ق). ج 2، 6 جلد، انوار الهدى، قم - ایران، پنجم.

کاتوزیان، ناصر (1382). الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری مسئولیت مدنی، غصب و استیفا، ج 2، چاپ سوم (دورۀ دو جلدی)، تهران، مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

کلینى، ابوجعفر، محمدبن یعقوب (1407ه.ق). الکافی (ط - الإسلامیة)، ج 5 (8 جلد)، دارالکتب الإسلامیة، تهران - ایران، چهارم.

عاملى، حر، محمدبن حسن (1409ه.ق)، وسائل الشیعة، ج 5،30 جلد، مؤسسۀ آل‌البیت (ع)، قم - ایران، اول.

گیلانى، نجفى، میرزا حبیب‌الله رشتى (بی‌تا). کتاب الغصب (للمیرزا حبیب‌الله)، بی‌جا.

محقق داماد، سید مصطفى (1406ه.ق). قواعد فقه (محقق داماد)، 4 جلد، ج ‌1، مرکز نشر علوم اسلامى، تهران، چ دوازدهم.

مراغى، سید میر عبدالفتاح‌بن على حسینى (1417ه.ق). العناوین الفقهیة، 2 جلد، ج 2، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، قم - ایران، اول.

_||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61111

مقاله پژوهشی

تحدید موالید، تزاحم مصالح و مبانی فقهی دخالت حکومت اسلامی

رهایی

سعید

استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه مفید قم

سنجابی

نسرین

مربی گروه الهیات دانشگاه پیام نور، دانشجوی دکتری دانشگاه مفید قم

رضایی

مجید

استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه مفید قم

مرادی

منصور

گروه علوم سیاسی دانشگاه پیام نور و کارشناس ارشد دانشگاه پیام نور

21 12 2016

12 4 743 774 15 10 2016 17 12 2016

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61111.html

فقها داشته است. در فقه امامیه در بحث حدود و وظایف و اختیارات حکومت اسلامی، بنا بر پذیرش مبنای ولایت فقیه و دخالت او در امور اجتماعی، سیاسی و ... ، حاکم شرع می‌تواند به صدور احکام الزامی یا تحریمی در محدودۀ امور مباح اقدام کند، موارد تزاحم در مسائل اجتماعی را تشخیص دهد و مطابق شرایط جامعه به وضع قانون بپردازد. در هنگام بروز تزاحم، تلازم جزیی و اتفاقی از طریق اهم و مهم امکان بررسی دارد، اگرچه ادعای تلازم دائمی میان افزایش جمعیت و بروز نابسامانی‌ها، هیچ دلیلی ندارد. اهمیت این موضوع زمانی دوچندان می‌شود که به این مقوله در سطح کلان، یعنی اتخاذ سیاست‌های جمعیتی از سوی حکومت‌های مسلمان نگریسته شود. هدف نوشتار حاضر که از طریق روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر آموزه‌های دینی و نظر فقها انجام گرفته، این است که ضمن اشاره به ابعاد مسئولیت و دخالت حکومت اسلامی در اجرای حکم کنترل و تنظیم موالید، مبانی فقهی این مسئولیت تحلیل شود. در این نوشتار تلاش می‏شود بر اساس مبانی گوناگون، اصل و محدودۀ دخالت دولت مشخص شود.

اختیارات دولت تزاحم مصالح حریم خصوصی فقه کنترل موالید مسئولیت حکومت

منابع

1. قرآن کریم

2. آخوند خراسانی، محمدکاظم ‌بن حسین (1406). بر مکاسب، تصحیح سید مهدی شمس‌الدین، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.

3. ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1374). مقدمه، مترجم: پروین گنابادی، محمد، چاپ هشتم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

4. ابن‌بابویه، محمد‌بن علی (1391). علل الشرایع، مترجم: سید محمدجواد ذهنی تهرانی، چاپ دوازدهم، قم: اندیشۀ هادی.

5. اسلامی، رضا (1392). مطلوبیت افزایش جمعیت مسلمین از نگاه فقهی، فصلنامۀ فقه، ش 78: 117 - 164.

6. ایازی، محمدعلی (1373). اسلام و تنظیم خانواده، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

7. انصاری، باقر(1386). گزارش تحلیلی دربارۀ طرح حمایت از حریم خصوصی، اطلاع‌رسانی حقوقی، دورۀ جدید سال ششم، شمارۀ 12: 207 - 227.

8. بوطی، محمد سعید رمضان (1409). مسئلۀ تحدید النسل وقایة وعلاجاً، چاپ چهارم، دمشق: مکتبة الفارابی.

9. ---------- (1409). تحدید النسل و تنظیمه، مجله مجمع الفقه الاسلامی، ش 5: 97 - 123.

10. بوطی، محمدسعید رمضان (1384). ضوابط المصلحة فی الشریعه الاسلامیه، اصغر افتخاری، تهران: گام نو.

11. بیگدلی، عطاءالله و فرجپور، علی‌اصغر (1392). رهیافتی نو به ضوابط تشخیص مصلحت از ضابطه تا فرایند، فصلنامۀ سیاست‌های راهبردی و کلان، دورۀ 1، ش 2: 119 - 160.

12. پور دوستعلی، نگین، تاریخچۀ کنترل جمعیت در ایران، برگرفته از سایت اینترنتی در تاریخ7/1/1395 www.rasekhoon.net

13. تازری، مصطفی کمال (1409). تحدید النسل و تنظیمه، مجلۀ مجمع الفقه الاسلامی، ش 5: 237 - 263.

14. تسخیری، محمدعلی (1409). رای فی تنظیم العائله و تنظیم النسل، مجلۀ مجمع الفقه الاسلامی، ش 5: 211 - 222.

15. تقوی، نعمت‌الله (بی‌تا). جمعیت و تنظیم خانواده، تبریز: نیما.

16. تمیمی المغربی، ابی‌حنیفه النعمان‌بن محمد (1383). دعائم الاسلام، قاهره: دارالمعارف.

17. جزایری، سید حمید، و عشایری منفرد، محمد (1390). قلمرو مصلحت و عدالت در تزاحم احکام و حقوق زنان، مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 14، ش 54: 7 - 58.

18. جعفریان، رسول (1370). دین و سیاست در دورۀ صفویه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

19. جوادی آملی، عبدالله (1389). ولایت فقیه، محقق: محمد محرابی، چاپ نهم، قم: مؤسسۀ اسراء.

20. جهان‌فر، محمد (1376). مبانی جمعیت‌شناسی، چاپ اول، تهران: دهخدا.

21. حسینی طهرانی، محمدحسین (1425). رسالۀ نکاحیه، چاپ دوم، مشهد: مؤسسۀ تنظیم و نشر علوم و معارف اسلام.

22. حلبی، تقی‌بن نجم‌الدین ابوالصلاح (1403). الکافی فی الفقه، تحقیق: استادی، رضا، اصفهان، کتابخانۀ عمومی امام امیرالمؤمنین علی(ع).

23. حلی (محقق)، ابوالقاسم جعفربن حسن (985). النهایه و نکتها (نسخۀ کتابخانۀ آستان قدس رضوی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

24. حلی (علامه)، حسن‌بن یوسف‌بن مطهر (1415). مختلف الشیعه، ج 4، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

25. خامنه‌ای حسینی، سید علی، دیدار با کارگزاران نظام در مردادماه 1390، روزنامۀ ایران، 12/3/93.

26. خداپرست، جواد، کنترل جمعیت با رویکرد فقهی، فصلنامۀ علمی - تخصصی محفل، معاونت پژوهشی حوزۀ علمیۀ استان تهران، شمارۀ هفتم برگرفته از سایت اینترنتی در تاریخ 10/6/1394

http://pajoohesh.howzehtehran.com.

27. خرازی، سید محسن (1379). کنترل جمعیت و عقیم‌سازی، مجلۀ فقه اهل بیت، شمارۀ 22: 31 - 58.

28. خمینی، روح‌الله (1372). ولایت فقیه، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

29. ------- (1369). صحیفۀ نور، ج 4 و 19 و 17، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.

30. خمینی، سید حسن (1382). مبانی فقهی تنظیم خانواده، چاپ اول، تهران، انتشارات پژوهشکدۀ امام خمینی و انقلاب اسلامی.

31. دبیرخانۀ مجمع تشخیص مصلحت نظام (کمیسیون مطالعات اسلامی) (1391). جمعیت در منابع اسلامی (جهت تدوین سیاست‌های کلی) مجری، پوریانی، محمدحسین.

32. رهبری، حسن (1385). اسلام و ساماندهی جمعیت، چاپ اول، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب.

33. سمیعی‌نسب، و ترابی مرتضی (1389). شاخص‌ها و سیاست‌های جمعیتی ایران، فصلنامۀ برداشت دوم، ش 11 و 12: 143 - 188.

33. سید رضی، ابوالحسن محمد (1379). نهج‌البلاغه، مترجم: انصاریان، حسین، تهران: پیام آزادی.

34. سلامه، الطیب (1409).تنظیم النسل و تحدیده، مجله مجمع الفقه الاسلامی، ش 5: 166 - 210.

35. شریعتی، روح‌الله (1387). قواعد فقه سیاسی، چاپ اول، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم).

36. صابری، حسین (1384). گزارشی تحلیلی از دلیل عقل در اصول فقه شیعه، مشکات، شمارة 59: 114 - 156.

37. صدر، سید محمد باقر (1429). اقتصاد ما، ج 2، قم: انتشارات دارالکتاب اسلامی، نشر برهان و اسلامی.

38. صرامی، سیف‌الله (1380). احکام حکومتی و مصلحت، چاپ اول، تهران (مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام): نشر عبیر.

39. طباطبایی بروجردی، سید حسین (1399). جامع الاحادیث، ج 20، قم: المطبعه العلمیه.

40. طلعتی، محمدهادی (1383). رشد جمعیت، تنظیم خانواده و سقط جنین، چاپ اول، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.

41. فیض، علیرضا (1385). مبادی فقه و اصول، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

42. قمى (صدوق)، ابوجعفر، محمد‌بن على‌بن حسین‌بن بابویه (2006). علل الشرایع، ج 1، چاپ اول، بیروت: دارالمرتضی.

43. الکبیسی، فواد محمد (1426). الانجاب، لبنان: مؤسسه دارالنوادر.

44. کرکی، علی‌بن الحسین (1409). جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 12، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع) لاحیاء التراث.

45. کلینی، محمد‌بن یعقوب (1363). الکافی، ج 5، محقق: غفاری، علی اکبر و آخوندی، محمد، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیة.

46. کیهان، روح‌الله (1348). کنترل موالید، تهران: چاپ بهمن.

47. ماوردی، علی‌بن محمد (1410). الاحکام‌السلطانیة و الولایات الدینیة، ج 1، بیروت: چاپ خالد عبداللطیف السبع العلمی.

48. مرتضوی، سید ضیاء (1386). درآمدی بر مبانی کلی فقهی حجاب و مسئولیت دولت اسلامی، ماهنامۀ پیام زن، ش 184 و 185، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم: 14 - 33.

49. ----------- (1386). مبانی فقهی حجاب و مسئولیت دولت اسلامی، فصلنامۀ فقه، سال چهاردهم، شمارۀ 51 و 52: 12 - 52.

50. --------- (1377). درآمدی بر شناخت مسائل زنان، چاپ اول، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

51. مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار، ج 69 و 103، لوح فشردۀ انتشارات نور، قم: انتشارات نور.

52. مطهری، مرتضی (1381). خاتمیت، ج 1، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات صدرا.

53. معزی، اسدالله (1371). مبانی جمعیت‌شناسی، تهران: آوای نور.

54. محمد عباده، حاتم امین (2011). تحدید النسل و تکثیره و مدی سلطه الدوله فی منع الانجاب، چاپ اول، اسکندریه: دارالفکر الجامعی.

55. منتظری، حسینعلی (1409). دراسات فی ولایه الفقیه، ج 2، چاپ دوم، قم: مرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.

56. موسوی الصافی، السید حسین (1429). تحدید و تنظیم النسل فی ضوء الشریعه و علم الحدیث، قم: نور وحی.

57. مؤمن قمی، محمد (1415). کلمات سدیده فی مسائل جدیده، چاپ اول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

58. میر معزی، سید حسین (1391). اقتصاد مقاومتی و ملزومات آن (با تأکید بر دیدگاه مقام معظم رهبری)، فصلنامۀ علمی ـ پژوهشی اقتصاد اسلامی، ش 47: 49 - 76.

59. نادری، فرج‌الله (1392). کنترل جمعیت از دیدگاه اسلام، چاپ اول، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.

60. نایینی، محمدحسین (1388). تنبیه الامه و تنزیه المله، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.

61. نجفی، محمدحسن ‌بن باقر (1386). جواهر الکلام فى شرح شرایع الاسلام، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامى.

62. نراقی، احمد‌بن محمد مهدی (1365). ترجمۀ مبحث ولایت فقیه از کتاب عوائد الایام، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی._||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61112

مقاله پژوهشی

تأملّی بر دیدگاه مشهور فقیهان در محدوده و مقتضای وقف بر نوادگان و منسوبین واقف

طبیبی جبلی

مرتضی

مدیر گروه حقوق اصفهان

علی اکبری بابوکانی

احسان

استادیار گروه مطالعات زنان دانشگاه اصفهان

کیوانی هفشجانی

داریوش

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان

21 12 2016

12 4 775 796 30 11 2016 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61112.html

در مقاله حاضر نگارندگان در پی واکاوی دیدگاه فقیهان امامیه و طرح نگاه صحیح پیرامون مسئلۀ محدوده و مقتضای وقف بر نوادگان یا منسوبان به واقف هستند. مشهور فقیهان امامیه بر‎آنند که اگر واقف صیغۀ وقف را به‌نحو اطلاق به‌کار ببرد و به تفسیر و تصریح مصادیق آن نپردازد؛ نوادۀ دختری مجازاً در شمار موقوف‌ٌعلیهم محسوب می‎‌شود و در وقف بر منسوبان، نظر به اینکه نوادگان دختری به واقف (پدربزرگ مادری خود) انتساب نمی‌یابند، در شمار موقوف‌ٌعلیهم به‌حساب نمی‌آیند. نگارندگان در این مقاله پس از نقد و بررسی مستندات مشهور فقیهان، برآنند که در این‌گونه وقف‌ها، نوادگان دختری حقیقتاً در شمار موقوف‌ٌعلیهم به‌حساب می‌آیند و در وقف بر منسوبان به واقف نیز نوادگان دختری ذی‌حق در موقوفه هستند.

موقوف‌ٌعلیهم نوادگان دختری وقف بر نوادگان

آخوند خراسانی، محمدکاظم (1413ه.ق). کتاب فی الوقف، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به دفتر جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

ابن‌ادریس، محمد (1410ه.ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج 3، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

ابن‌زهره حلبی، سید حمزه (1417ه.ق). غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع، چاپ اول، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).

ابن شهرآشوب مازندرانی، رشیدالدین محمد (1369ه.ق). متشابه القرآن و مختلفه، ج 2، چاپ اول، قم: دارالبیدار للنشر.

ابن‌منظور، محمد‌بن مکرم (1414 .ه.ق). لسان العرب، ج 1، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.

اردبیلی، احمدبن محمد (1403ه.ق). مجمع الفائده البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج 4، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

امام خمینی، سید روح‌الله (بی‎تا). تحریر الوسیله، ج 2، چاپ اول، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی دارالعلم.

امامی، اسدالله (1349). مطالعۀ تطبیقی نسب در حقوق ایران و فرانسه، چاپ اول، تهران: چاپخانۀ موسوی.

امامی، سید حسن (بی‎تا). حقوق مدنی، ج 1، تهران: انتشارات اسلامیه.

انصاری، مرتضی (1415ه.ق). کتاب الخمس، چاپ اول، قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.

بحرانی، یوسف‌بن احمد (1405ه.ق). الحدائق الناظره فی احکام العتره الطاهره، ج 22، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

بهجت، محمدتقی (1426ه.ق). جامع المسائل، ج 2، چاپ دوم، قم: دفتر معظم‌له.

تمیمی، نعمان‌بن محمد (1385ه.ق). دعائم الاسلام، ج 2، چاپ دوم، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع).

جزیری، عبدالرحمان؛ غروی، سید محمد؛ یاسر مازح (1419ه.ق). الفقه علی مذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت (ع)، ج 4، چاپ اول، بیروت: دارالثقلین.

جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1373). حقوق اموال، چاپ سوم، تهران: کتابخانۀ گنج دانش.

حر عاملی، محمدبن حسن (1409ه.ق). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج 9، چاپ اول، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع).

خواجوئی، محمد اسماعیل (1411ه.ق). الرسائل الفقهیه، چاپ اول، قم: دارالکتب الاسلام

خویی، سید ابوالقاسم (1410ه.ق). منهاج الصالحین، ج 1، چاپ بیست و هشتم، قم: نشر مدینه‌العلم

خویی، سید ابوالقاسم (بی‎تا). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال، ج 5: بی‎ن

رازی، ابوالفتح (1408ه.ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج 4، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

راغب اصفهانی، حسین (1374). ترجمه و تحیق مفردات الفاظ قرآن، مترجم: خسروی حسینی، غلامرضا، ج 4، چاپ دوم، تهران: مرتضوی.

زحیلی، وهبه، (2008م). الفقه الشافعیه المیسر، ج 1، چاپ اول، دمشق: دارالفکر.

سبحانی، جعفر (1420ه.ق). الخمس فی الشریعه الاسلامیه الغراء، چاپ اول، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).

سبزواری، محمد باقر (1423ه.ق). کفایه الاحکام، ج 2، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

سید مرتضی، علی‌بن حسین (1417ه.ق). المسائل الناصریات، چاپ اول، تهران: رابطه الثقافه و العلاقات الاسلامیه.

سید مرتضی، علی‌بن حسین (1405ه.ق). رسائل الشریف المرتضی، ج 1، چاپ اول، قم: دارالقرآن الکریم.

شهابی، محمود (1417ه.ق). ادوار فقه، ج 1، چاپ پنجم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.

شهید اول، محمدبن مکی، (1410ه.ق). اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه، چاپ اول، بیروت: دارالتراث – دارالاسلامیه.

شهید اول، محمدبن مکی (1414ه.ق). غایه المراد فی شرح نکت الارشاد، ج 2، چاپ اول، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.

شهید ثانی، زین‌الدین‌بن علی (1410 ه.ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشی - کلانتر)، ج 3، چاپ اول، قم: کتابفروشی داوری.

شیخ صدوق، محمدبن بابویه (1386ه.ق). علل الشرائع، ج 1، چاپ اول، قم: کتابفروشی داوری.

شیخ طوسی، ابوجعفر محمد (1407ه.ق). الخلاف، ج 3، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی. وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

صاحب، اسماعیل‌بن عباد (1414 ه.ق). المحیط فی اللغه، ج 8، چاپ اول، بیروت: عالم الکتب

عبدالرحمان، محمود (بی‎تا). معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج 1، بی‎‎نا.

علامه حلی، حسن‌بن یوسف (1413ه.ق). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ج 3، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

علامه حلی، حسن‌بن یوسف (1410ه.ق). ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، ج 1، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

علوی، سید محمدتقی (1383). عرف و عادت در حقوق ایران و اسلام، چاپ اول، تبریز، مؤسسۀ تحقیقاتی علوم اسلامی - انسانی دانشگاه تبریز (سه علامه تبریزی).

علیدوست، ابوالقاسم (1385). فقه و عرف، چاپ دوم، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.

عیاشی، محمد‌بن مسعود (1380ه.ق). کتاب التفسیر، ج 1، چاپ اول، تهران: چاپخانۀ علمیه.

فاضل لنکرانی، محمد (1418ه.ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله - الحج، چاپ دوم، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.

فاضل مقداد (1425ه.ق). کنز العرفان فی فقه القرآن، ج 1، چاپ اول، قم: انتشارات مرتضوی

فخرالمحققین، محمدبن حسن (1387ه.ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج 1، چاپ اول، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1409ه.ق). کتاب العین، ج 8، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.

فیض کاشانی، محسن (بی‎تا). مفاتیح الشرائع، ج 3، چاپ اول، قم: انتشارات کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

قلی‌زاده، احمد (1379). واژه‌شناسی اصطلاحات اصول فقه، چاپ اول، تهران: بنیاد پژوهش‌های علمی فرهنگی نورالاصفیاء.

کاشف الغطاء، محمدحسین (1366ه.ق). وجیزه الاحکام، ج 3، چاپ دوم، نجف اشرف: مؤسسۀ کاشف الغطاء.

کیدری، قطب‌الدین محمد (1416ه.ق) اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، چاپ اول، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).

مازندرانی، محمدصالح (1382ه.ق). شرح الکافی، ج 7، چاپ اول، تهران: المکتبه الاسلامیه.

مازندرانی، محمدهادی (1429ه.ق). شرح فروع الکافی، ج 3، چاپ اول، قم: دارالحدیث للطباعة و النشر.

محقق حلی، نجم‌الدین، جعفربن حسن (1408ه.ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج 2، چاپ دوم، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

محقق کرکی، علی‌بن حسین (1414ه.ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 9، چاپ دوم، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع).

مدنی کاشانی، رضا (1411ه.ق). براهین الحج للفقهاء و الحجج، ج 2، چ سوم، کاشان: مدرسۀ علمیۀ آیت‌الله مدنی کاشانی.

مستشاری، علیرضا (1390). تفسیر آیات برگزیده، چاپ چهارم، قم: دفتر نشر معارف.

مشکینی، علی (بی‎تا). مصطلحات الفقه: بی‎نا.

مظفر، محمدرضا (1375). اصول الفقه، ج 1، چاپ پنجم، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان

مغنیه، محمدجواد (1421ه.ق). الفقه علی مذاهب الخمسه،ج 2، چاپ دهم، بیروت: دارالتیار الجدید – دارالجواد.

مکارم شیرازی، ناصر (1416ه.ق). انوار الفقاهه - کتاب الخمس و الانفال، چاپ اول، قم: انتشارات مدرسه الامام علی‌بن ابی‌طالب (ع)

مکارم شیرازی، ناصر (1421 ه.ق). الامثل فی تفسیر کتاب‌الله المنزل، ج 2، چاپ اول، قم: انتشارات مدرسه الامام علی‌بن ابی‌طالب (ع).

موسوی خلخالی، سید محمدمهدی (1427 ه.ق). فقه الشیعه - کتاب الخمس و الانفال، ج 2، چاپ اول، قم: دارالبشیر.

نجفی، محمد حسن (1404ه.ق). جواهرالکلام فی شرح الشرائع الاسلام، ج 28، چاپ هفتم، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.

نجفی، محمد حسن، (1404ه.ق). جواهرالکلام فی شرح الشرائع الاسلام، ج 16، چاپ هفتم، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.

نراقی، احمد (1425 ه.ق). الحاشیه علی الروضه البهیه، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

وحید خراسانی، حسین (1428 ه.ق). منهاج الصالحین، ج 1، چاپ پنجم، قم: مدرسۀ امام باقر (ع).

یزدی، سید محمدکاظم (1376). العروه الوثقی، ج 2، چاپ چهارم، قم: انتشارات دارالتفسیر (اسماعیلیان).

_||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61113

مقاله پژوهشی

بیع مال آینده

داودآبادی فراهانی

محمد ابراهیم

دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه آزاد ساوه

قیوم زاده

محمود

دانشیار دانشگاه آزاد ساوه

21 12 2016

12 4 797 820 13 12 2016 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61113.html

بیع مال آینده را می‌توان فروش هر نوع مالی (به‌صورت عین کلی یا عین معین) دانست که در آینده تهیه، تولید یا ساخته و تحویل می‌شود. آنچه درستی این دیدگاه را مورد مناقشه قرار می‌دهد،عدم صحت معاملۀ کالی به کالی و دین به دین در مورد عین کلی و نیز حدوث غرر در معاملۀ عین معین است. اما بررسی نظر فقهای مختلف نشان می‌دهد که بیع کالی به کالی باطل نیست و بیع دین به دین نیز تعریف خاص و تفسیر مضیقی دارد که خللی به صحت این نوع بیع وارد نمی‌کند. در بیع عین معین آینده، اعتباری بودن ملکیت و امکان اعتبار موضوع آن و نیز امکان عرفی تسلیم و توصیف دقیق مبیع که رافع جهالت آن باشد، نافی غرر محتمل است، چرا که اگر در جوامع ابتدایی، این امکان وجود داشته، در حال حاضر که تسلیم عرفی و توصیف دقیق‌تر مبیع ممکن شده به طریق اولی عرف عقلا، معامله در فروض مذکور با حصول سایر شرایط عمومی را بیع می‌داند.آنچه در حقوق غرب و به‌طورمشخص انگلیس، با عنوان بیع مال آینده آمده، به‌دلیل عدم پذیرش انتقال مالکیت کالای آینده در زمان حال، توافق به بیع است و در واقع بیع مال آینده نیست.

بیع بیع استصناع بیع کلی مال آینده

ابن‌ادریس حلی (1428ق). السرائر، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

انصاری، مرتضی (1416ق). مکاسب، قم: دارلحکمه.

بیهقی، احمدبن الحسین (1416ق). السنن الکبری، بیروت: دارلفکر.

جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش.

جماعه من الارکان وعده من الاعیان(1404ق). جوامع الفقهیه، قم: مکتبه آیه‌الله العظمی مرعشی.

حر العاملی، محمدبن الحسن (1416ق). وسائل الشیعه، قم: آل‌البیت لاحیاء التراث.

حسینی مراغی، عبدالفتاح (1417ق). العناوین، قم: مؤسسۀ النشرالاسلامی.

حسینی، مرتضی (1414ق). تاج العروس، بیروت: دارلفکر.

حلی، جعفربن حسن (1938م). شرایع الاسلام، نجف اشرف: مطبعه الآداب.

الخوری الشرتونی، سعید (1300ق) اقرب الموارد، بیروت: انتشارات مرسلی.

دهخدا، علی اکبر (1377). فرهنگ دهخدا، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

رشتی، حبیب‌الله (1322ق). الغصب، بی‌جا، شیخ احمد شیرازی.

شیخ طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن (1414ق). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

صفی‌پور، عبدالرحیم (1388). منتهی الارب فی الغته العرب، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

طباطبایی یزدی، محمد کاظم (1376). السؤال والجواب، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.

طباطبایی یزدی، محمد کاظم (1339ق). ملحقات العروه الوثقی، نجف: مطبعه الحیدری.

طباطبایی یزدی، محمد کاظم (1423ق). حاشیه بر مکاسب، قم: داراالمصطفی لاحیاء التراث.

طوسی (1399ق). الوسیله الی نیل الفضیله، نجف: منشورات منتدی النشر.

طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن (1388ق). المبسوط، تهران: الحیدریه.

طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن (1412ق). النهایه ونکتها، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

عاملی، زین‌الدین علی‌بن احمد (1428ق). شرح لمعه، قم: مجمع الفکر السلامی.

عاملی، زین‌الدین علی‌بن احمد (1413ق). مسالک الافهام، قم: مؤسسۀ المعارف الاسلامیه.

العکبری البغدادی، محمدبن محمدبن النعمان (1417ق). مقنعه، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

علامه حلی (1414ق). تذکره الفقها، قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.

فیروزآبادی (1428ق). القاموس المحیط، بیروت: دارالفکر.

قبولی درافشان، سید محمدهادی (1386). مفهوم بیع و تمایز آن از سایر قراردادها در حقوق ایران با بررسی تطبیقی در حقوق انگلیس، تهران: آثار اندیشه.

قنواتی، جلیل و سایرین (1389). حقوق قراردادها در فقه امامیه، تهران: سمت.

کرکی، علی‌بن الحسین (1411ق). جامع المقاصد، قم: مؤسسۀ آل‌البیت لاحیاء التراث.

لویئس معلوفات (1380ق). المنجد، تهران: انتشارات صبا.

مروارید،علی اصغر (1410ق). سلسله الینابیع الفقهیه، بیروت: مؤسسه الفقه الشیعه، الدار الاسلامیه.

معین، محمد (1363). فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.

.مکی العاملی، جمال‌الدین (1308). القواعد و الفوائد، بی‌جا: بی‌نا.

مکی العاملی، جمال‌الدین (1412ق). الدروس الشرعیه، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

نایینی، محمدحسین (1424ق). منیته الطالب فی شرح المکاسب، قم: مؤسسۀ النشر السلامی.

نجفی، محمدحسن (1434ق). جواهر الکلام، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.

نراقی،احمد (1420ق). عواید الایام، بیروت: دارالهادی.

نوری، میرزا حسن (1407ق). مستدرک الوسائل، قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث.

وزارت الاوقاف المجلس الاعلی لشئون الاسلامیه (1410ق). موسوعه جمال عبدالناصر، مصر: بی‌نا.

مقالات

آیتی، محمدرضا (1389). بررسی فقهی قرارداد استصناع در بازار بورس، پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، شمارۀ 5.

پیرهادی، محمدرضا (1385). انتقال مالکیت در بیع مال آینده، حقوق عدالت آرا، شمارۀ 5 و 4.

جعفرپور، جمشید (بی‌تا). بیع استصناع، پژوهشنامۀ متین، شمارۀ 3 و 4.

سلطانی‌نژاد، هدایت‌الله (1375). بررسی اعتبار بیع کالی به کالی در حقوق ایران و منابع فقهی، نامۀ مفید، شمارۀ 6.

قنواتی، جلیل (1382). مطالعۀ تطبیقی زمان انتقال مالکیت در عقد بیع، اندیشه‌های حقوقی، شمارۀ 5.

لاتین

Atiyah, P.S., Sale of Goods, 5thed, London, Pitman Publishing ,1975.

Bell ,A.P.Modern Law 0f Personal Property in England and Ireland, London, Butterworths ,1989.

Chitty On Contraacts ,vol.1(Specifc Contracts) ,23thed. London, Sweet Maxwell, 1968 .

Charls worths Business Law ,16thed., London ,Sweet&Maxwell, _||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61114

مقاله پژوهشی

تأملاتی فقهی در قاعده‌انگاری «عدل و انصاف»

تأملاتی فقهی در قاعده انگاری «عدل و انصاف»

منتظری

صالح

دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مازندران

زارعی

محمد مهدی

استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مازندران

محسنی دهکلانی

محمد

دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مازندران

21 12 2016

12 4 821 852 07 01 2017 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61114.html

در تقسیم اموال یا حقوق میان فقیهان از قاعده‌ای فقهی با نام «قاعدۀ عدل و انصاف» نام برده شده است. به استناد این قاعده فقها می‌گویند: هرگاه مال یا حقی میان دو شخص یا بیشتر مردد بوده و هیچ‌یک از طرفین بیّنه‌ای نداشته باشند یا آنکه بیّنه‌ها با هم معارض باشند و اماره‌ای بر اختصاص مال یا حق به شخص خاصی در میان نباشد، بر اساس قاعدۀ عدل و انصاف حکم به تقسیم بالسویۀ اموال یا حقوق بین اشخاص می‌شود. صاحبان این قلم پس از بررسی مستندات قاعده و با تأمل در مدلول و مفاد آن، معتقدند: «عدل و انصاف» ذیل قاعده‌ای فقهی و به‌عنوان مستند فتاوی شرعی، فاقد وجاهت است و ادله را یارای تأمین آن نیست. این مقاله در راستای مختار موصوف و با هدف دفاع از موضع نگارندگان سامان یافته است.

انصاف عدل قاعده‌انگاری قواعد فقهی نقد و بررسی

1. قرآن کریم.

2. آبى، فاضل، حسن‌بن ابى‌طالب یوسفى (1417 ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، ج 2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

3. ابن‌بابویه، محمدبن على (1385ش / 1966م). علل الشرائع، ج1، قم: کتابفروشى داورى.

4. ـــــــــــــــــــــــــ (1378ق). عیون أخبار الرضا (ع)، ج 1، تهران: نشر جهان.

5. ـــــــــــــــــــــــــ (1413ق). من لا یحضره الفقیه، ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

6. ابن‌شعبه حرانى، حسن‌بن على (1404/1363ق). تحف العقول عن آل الرسول (ص)، قم: جامعۀ مدرسین.

7. ابن‌غضائری، احمد‌بن حسین (بی‌تا). رجال ابن الغضائری، قم، راهیاب: نرم‌افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ ‌افزاری علوم اسلامی نور.

8. اردبیلى، سید عبدالکریم موسوى (1423‍ق). فقه القضاء، ج 2 و 4، قم: مؤسسۀ النشر لجامعه المفید رحمه الله.

9. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1421ق). فقه المضاربه، قم: مؤسسۀ النشر لجامعه المفید رحمه الله.

10. آشتیانى، میرزا محمد حسن‌بن جعفر (1369ق). کتاب القضاء، تهران: چاپخانۀ رنگین.

11. الهی خراسانی، علی (1392ش). قاعدۀ فقهی عدالت، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

12. انصارى، مرتضى‌بن محمد امین دزفولى (1415‍ق). کتاب الخمس، قم: کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.

13. ایروانى، باقر (1427ق). دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی على المذهب الجعفری، ج 3، قم، راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت (ع). مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

14. بجنوردى، سید حسن‌بن آقابزرگ موسوى (1419‍ق). القواعد الفقهیة، ج 2 و 3 و 5، قم: نشر الهادی.

15. بحرالعلوم، محمدبن محمد تقى (1403ق). بلغة الفقیه، ج 3، تهران: منشورات مکتبة الصادق.

16. بحرانى، آل‌عصفور، یوسف‌بن احمد‌بن ابراهیم (1405‍ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ج24، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

17. بحرانى، محمد سند (1429ق). سند العروة الوثقى کتاب النکاح، ج 1، قم: مکتبه فدک.

18. بروجردى، آقا حسین طباطبایى (1413ق). تقریرات ثلاث، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

19. بهبهانى، سید على (بی‌تا). الفوائد العلیّة، ج 1، قم: راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت (ع)، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

20. تبریزى، جوادبن على (بی‌تا). أسس القضاء و الشهاده، قم: دفتر مؤلف.

21. تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1366ش). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم: دفتر تبلیغات قم.

22. حائرى یزدى، مرتضى بن عبدالکریم (1418ق). کتاب الخمس، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.

23. حسینى حائرى، سید کاظم (1415ق). القضاء فی الفقه الإسلامی، قم: مجمع اندیشۀ اسلامى.

24. حسینی خامنه‌ای، سید علی (1392، 1393، 1394). درس خارج فقه (اواخر مکاسب محرمه و صلاه مسافر)، دفتر اول و سوم، تقریرات مخطوط صالح منتظری.

25. حکیم، سید محسن طباطبایى (1416ق). مستمسک العروه الوثقى، ج9 و 14، قم: مؤسسه دارالتفسیر.

26. حلّى، ابن‌ادریس، محمد‌بن منصور‌بن احمد (1410‍ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، ج 2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

27. حلّی، تقی‌الدین ابو محمد حسن بن علی بن داود (بی‌تا). رجال ابن داود، قم: راهیاب: نرم افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

28. حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (بی‌تا). تذکره الفقهاء، ج17، قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).

29. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). خلاصهًْ الأقوال فی معرفهًْ احوال الرجال، قم: راهیاب نرم‌افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

30. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه، ج6و8، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

31. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، ج8، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه.

32. حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیه، ج1، قم، مؤسسۀ المطبوعات الدینیه.

33. حلّى، یحیى بن سعید (1405ق). الجامع للشرائع، قم، مؤسسۀ سید الشهداء العلمیه.

34. خویى، سید ابوالقاسم موسوى (بی‌تا). المستند فی شرح العروه الوثقى، قم، راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت (ع)، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

35. ـــــــــــــــــــــــــــ (1391ش). مبانی تکمله المنهاج، ج2، تهران، انتشارات خرسندی.

36. ــــــــــــــــــــــــــــــ (1417ق). مصباح الأصول، ج1، قم: راهیاب: نرم‌افزار جامع اصول فقه، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

37. ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1422ق). مصباح الأصول، ج1، قم، راهیاب: نرم‌افزار جامع اصول فقه، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

38. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). مصباح الفقاهه، ج7، قم، راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت (ع)، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

39. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). معجم رجال الحدیث، ج13و19، قم، راهیاب: نرم افزار درایه النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

40. ــــــــــــــــــــــــــــــ (1418ق). موسوعه الإمام الخوئی، ج24، قم، مؤسسۀ إحیاء آثار الإمام الخوئی.

41. راغب اصفهانی،حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالعلم للدار الشامیه.

42. روحانى، سید محمد ( 1422‍ق). المرتقى إلى الفقه الأرقى، کتاب الخمس، قم، مؤسسۀ مولود الکعبه.

43. سبحانی، جعفر (1418ق). نظام القضاء و الشهاده فی الشریعه الإسلامیه الغراء، ج2، قم، مؤسسۀ امام صادق(ع).

44. سبزوارى، سید عبد الأعلى (1413ق). مهذّب الأحکام، ج4 و 7 و 11 و 13 و 14 و 17 و 18 و 20 و 21 و 27 و 28 و 29 و 30، قم، مؤسسه المنار، دفتر حضرت آیه الله.

45. سبزوارى، محقق، محمد باقربن محمد مؤمن (بی‌تا). کفایة الأحکام، ج2، اصفهان: انتشارات مهدوى.

46. سیستانى، سید على حسینى (بی‌تا). قاعدة لاضرر و لاضرار، قم، راهیاب: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت (ع)، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

47. سیفى مازندرانى، علی‌اکبر (1417ق). دلیل تحریر الوسیلة (الخمس)، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.

48. ــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). دلیل تحریر الوسیلة (الوصیه)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.

49. ـــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیه الأساسیه، ج1، قم، راهیاب: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت (ع). مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

50. شبیرى زنجانى، سید موسى (1419ق). کتاب نکاح، ج9، قم، مؤسسۀ پژوهشى رأى‌پرداز.

51. شریف الرضى، محمدبن حسین (1414ق). نهج‌البلاغة (للصبحی صالح)، قم، هجرت.

52. شوشتری، محمدتقی (1410ق). قاموس الرجال، ج3، قم، مؤسسۀ النشر الإسلامی.

53. شیرازى، سید محمد حسینى (1419‍ق). الفقه القانون، بیروت، مرکز الرسول الأعظم‌ للتحقیق و النشر.

54. صافى گلپایگانى، لطف‌الله (بی‌تا). ثلاث رسائل فقهیه، قم، راهیاب: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت(ع)، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

55. صدر، شهید سید محمد (1420‍ق). ماوراء الفقه، ج2، بیروت، دار الأضواء للطباعه و النشر و التوزیع.

56. طاهری خرم‌آبادی، حسن (1386ش). قاعده العدل و الانصاف، پژوهش‌های اصولی، شماره 7.

57. طباطبایى حائرى، سید على بن محمد (1418ق). ریاض المسائل، ج15، قم، مؤسسۀ آل‌بیت(ع).

58. طبرسى، على بن حسن (1385ق/1965م/1344ش). مشکاه الأنوار فی غرر الأخبار، نجف، المکتبه الحیدریه.

59. طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج3و9، با مقدمه محمدجواد بلاغی، انتشارات ناصرخسرو.

60. طوسى، محمد بن الحسن (1390ق). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج3، تهران، دارالکتب الإسلامیه.

61. ــــــــــــــــــــــــ (1407ق). الخلاف، ج3و5 و6، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

62. ــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). الرجال، قم، راهیاب: نرم‌افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

63. ـــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). الفهرست، قم، راهیاب: نرم‌افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

64. ــــــــــــــــــــــــ (1407ق). تهذیب الأحکام، ج6 و 8 و 9، تحقیق: خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیه.

65. طوسى، محمد بن على بن حمزه (1408ق). الوسیله إلى نیل الفضیله، قم، کتابخانۀ آیه‌الله مرعشى نجفى (ره).

66. عاملى، شهید اول، محمد بن مکى ( 1417‍ق). الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه، ج3، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

67. عاملى، شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1410ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج4 و 10، قم، کتابفروشى داورى.

68. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، ج4 و 5 و 6 و 14، قم، مؤسسۀ المعارف الإسلامیه.

69. عاملى،شیخ حر، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج 9و 18 و22 و 26 و 27، قم، مؤسسۀ آل‌البیت (ع).

70. عاملى، محمد بن على موسوى (1411ق). نهایه المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، ج1، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

71. عراقى، آقا ضیاءالدین، على کزازى (بی‌تا). کتاب القضاء، قم.

72. علی اکبریان، حسنعلی (1386). قاعدۀ عدالت در فقه امامیه (گفت‌و‌گو با جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

73. فاضل لنکرانى، محمد (1423ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (الخمس و الأنفال)، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار(ع).

74. ـــــــــــــــــــــ (1424‍ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (الوقف، الوصیة، الأیمان و النذور، الکفارات، الصید)، قم، مرکز فقهى ائمۀ اطهار(ع).

75. فیض کاشانى، محمد محسن ابن شاه مرتضى (بی‌تا). مفاتیح الشرائع، ج3، قم، کتابخانۀ آیة‌الله مرعشى نجفی.

76. کریمى قمى، حسین (بی‌تا). قاعده القرعه، قم، مرکز فقهى أئمۀ اطهار(ع).

77. کلینى، محمدبن یعقوب بن اسحاق (1407ق). الکافی، ج1 و 7، تهران، دارالکتب الإسلامیه.

78. لارى، سید عبدالحسین (1418‍ق). التعلیقة على المکاسب، ج2، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه.

79. مجلسى، محمدباقر بن محمد تقى (1403ق). بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار(ع)، ج72، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

80. مصطفوى، سید محمدکاظم (1421ق). مائه قاعده فقهیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

81. مظفر، محمدرضا (بی‌تا). اصول الفقه، ج2، قم، مؤسسهًْ النشرالإسلامی.

82. مکارم شیرازى، ناصر (1422). بحوث فقهیة هامة، قم، انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع).

83. مکارم شیرازی، ناصر، (جلسه 28/7/81). درس خارج فقه (نکاح).

84. منتظرى نجف‌آبادى، حسین‌علی (1409ق). کتاب الزکاه، ج4، قم، مرکز جهانى مطالعات اسلامى.

85. نجاشی، احمد بن علی (بی‌تا). رجال النجاشی، قم، راهیاب: نرم‌افزار درایهًْ النور، مؤسسۀ نرم‌افزاری علوم اسلامی نور.

86. نجفى، صاحب الجواهر، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج26 و 41، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

87. نجفى، کاشف الغطاء، محمدحسین بن على بن محمد رضا (1359ق). تحریر المجله، ج1، نجف اشرف: المکتبه المرتضویه.

88. نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى (1415‍ق). مستند الشیعه فی أحکام الشریعه، ج17، قم: مؤسسه آل البیت(ع).

89. نمازی شاهرودی، علی (1414ق). مستدرکات علم الرجال، ج4، قم: ابن مؤلف.

90. همدانى، آقا رضا بن محمد هادى (1416ق). مصباح الفقیه، ج13، قم: مؤسسۀ الجعفریه لإحیاء التراث و مؤسسۀ النشر الإسلامی.

91. یزدى، سید محمدکاظم طباطبایى (1409ق). العروه الوثقى، ج2، بیروت: مؤسسۀ الأعلمی للمطبوعات.

_||_

University of Tehran

مجله علمی "پژوهشهای فقهی"

2008-8388

University of Tehran

10.22059/jorr.2016.61115

مقاله پژوهشی

ضرورت تفکیک کاربردهای لفظ «فقه» برای تبیین نسبت میان فقه و اخلاق

رکنی دزفولی

سید محمد رضا

کارشناس ارشد مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)

هدایتی

محمد

دانشیار و رئیس گروه اخلاق دانشگاه معارف قم

21 12 2016

12 4 853 877 25 01 2017 25 02 2017

2016

https://jorr.ut.ac.ir/article_61115.html

علم «فقه» و «اخلاق» هر کدام عهده‌دار تأمین بخشی از کمال انسان هستند. این دو علم اشتراکات و اختلافاتی دارند. تاکنون داوری‌های بسیاری دربارۀ نسبت میان فقه و اخلاق و عرفان صورت گرفته است، لیکن به‌سختی می‌توان از میان این همه، به نتیجۀ واحدی دست یافت، چه آنکه داوری هر کدام از پژوهشگران در این نسبت‌سنجی، بر تلقی ایشان از معنای «فقه» و «اخلاق» مبتنی بوده است. بنابراین درک رابطه، تشابهات و تمایزات «فقه» و «اخلاق» نیازمند تبیین جهات و حیثیات مختلف این دو علم خواهد بود. در این نوشته بر آنیم که ضمن تبیین ضرورت تفکیک معانی «فقه» در کاربردهای مختلف آن، پرده از اشتراک لفظی معانی و کاربردهای مختلف لفظ «فقه» برداریم و در نهایت ارتباط میان این معانی بحث خواهد شد و به رابطۀ بین «فقه» و «اخلاق» و مقایسۀ جایگاه این دو علم در رسیدن به کمال می‌پردازیم. با توجه به موضوع تحقیق، از روش تحلیلی، توصیفی و استنباطی بر اساس منابع موجود در کتاب‌های فقهی و اخلاقی استفاده شده است.

اخلاق رابطۀ بین علوم رابطۀ فقه و اخلاق فقه کاربردهای فقه

قرآن کریم

آملی، حیدربن علی (1382). انوار الحقیقة و اطوار الطریق و اسرار الشریع، شرح محسن موسوی تبریزی، قم: نشر نورٌ علی نور.

ابن‌اثیر جزری، ابوالحسن علی‌بن محمدبن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج3، قم: نشر مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.

ابن‏سینا (1408هق). الاشارات و التنبیهات، تهران: دفتر نشر کتاب.

ابن‌فارس، ابوالحسین احمد (1404هق). معجم مقاییس اللغة، ج 4 و 5، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه.

ابن‌منظور، ابی الفضل جمال‌الدین محمد‌بن مکرم (1414هق). لسان العرب، ج 6 و 10 و 13، بیروت، نشر دارالفکر للطباعة و النشر.

اتکینسون، آر. اف (1369). در آمدی به فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ سهراب علوی‌نیا، تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب.

احمدپور، مهدی (بهار 1392). فقه و اخلاق‌ اسلامی مقایسه‌ای علم‌شناختی، قم، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات حوزۀ علمیه.

انصاری، شیخ مرتضی (1424هق). کتاب المکاسب، تحقیق مجمع الفکرالاسلامی، کمیتۀ تحقیق تراث شیخ اعظم انصاری، قم، نشر کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.

بحرانی، یوسف‌بن احمد مشهور به شیخ یوسف بحرانی (1380). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.

بشیری، ابوالقاسم (1388). انسان در جست‌وجوی کمال، مجلۀ معرفت، شمارۀ 147.

بناری، علی‌همت (1380). نگرشی بر تعامل فقه و تربیت با تأکید بر نقش فقه در تربیت، (پایان‌نامۀ ‌کارشناسی‌ ارشد، رشتۀ ‌علوم ‌تربیتی)، قم: مؤسسۀ ‌آموزشی ‌پژوهشی ‌امام ‌خمینی (ره).

الجابری، محمدعابد (1376). دانش ‌فقه، بنیاد روش‌شناختی عقل عربی - اسلامی، ترجمۀ محمدمهدی خلجی (1376)، مجله نقد و نظر، شمارۀ 12: 116.

جناتی، محمدابراهیم (1367). ادوار فقه و کیفیت بیان آن، تهران: مؤسسۀ کیهان.

جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1410هق). الصحاح‌اللغة، بیروت: نشر دارالعلم للملامین.

حسینی، سید ابراهیم (1378). فقه و اخلاق، قبسات، سال‌ چهارم، شمارۀ 13: 90 ـ 109.

حلی، محمد‌بن حسن‌بن یوسف (1387). ایضاح الفوائد فی شرح القوائد، ج 2، قم: نشر مؤسسۀ اسماعلیان.

حمیری، نشوان‌بن سعید (1420هق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج 8، بیروت، نشر دارالفکر المعاصر.

الخوری الشرتونی اللبنانی، سعید (1992م). أقرب الموارد، ج 3، بیروت: مکتبة البنان.

خویى، ابوالقاسم (1386). دراسات فی علم الاصول، تقریر هاشمی شاهرودی، سید علی، قم: مؤسسة دائرة‌المعارف الفقه الاسلامی.

دیلمی، احمد (1380). مبانی و نظام اخلاق، ج 4، قم: مرکز نشر آثار و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.

راغب اصفهانی، حسین‌بن ‌محمد (1362). المفردات فی غریب القرآن، تهران: نشر کتابفروشی مرتضوی.

همو (بی‌تا). الذریعة الی مکارم الشریعة، ترجمۀ فرید گلپایگانی، تهران: انتشارات صبا.

الزبیدی، سید محمد مرتضی (1306هق). تاج العروس من جواهر القاموس، ج 9، بیروت: منشورات دارمکتبة الحیاة.

طباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ موسوی همدانی، محمدباقر، ج 16 و 14 و 10 و 4 و 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.

همو (1360). رسالة الولایه، تهران: بعثت.

طبرسی، امین الاسلام ابوعلی فضل‌بن حسن (بی‌تا). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 14 و 6 و 5، تهران: انتشارات فراهانی.

طوسی، نصیرالدین (1364). اخلاق ناصری، تصحیح مینوی، تهران: انتشارات خوارزمی.

ظاهری، حسین (1381). رابطۀ فقه و اخلاق، قم: مؤسسۀ ‌آموزشی ‌پژوهشی ‌امام ‌خمینی (ره).

العاملی، حسن‌بن زین‌الدین (1406هق). معالم الدین و ملاذ المجتهدین، قم: مؤسسة النشرالإسلامی.

عاملى، محمدبن حسن مشهور به حر عاملی؛ «تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة» مشهور به وسائل الشیعة‌؛ ج 12،2،1؛ قم: مؤسسۀ آل‌البیت لاحیاء التراث؛ 1409هق.

العاملی الجبعی، زین‌الدین‌بن علی مشهور به شهید ثانی (بی‌تا). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.

غرویان، محسن (1380). فلسفۀ ‌اخلاق ‌از دیدگاه ‌اسلام، قم: انتشارات مؤسسۀ فرهنگی یمین.

غروی نایینی، محمد حسین مشهور به نایینی (1378). اجود التقریرات، تقریر ابوالقاسم خویی، قم: نشر صاحب الامر (عج).

فخار طوسی (1392). رابطۀ فقه و اخلاق: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

فرانکنا، ویلیام کی (1376). فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ هادی صادقی، قم: انتشارات طه.

فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1410هق). العین، ج 3 و 5، قم: نشر هجرت، چاپ دوم.

فیض‌کاشانی، محمدبن شاه مرتضی مشهور به ملامحسن (1362). اخلاق حسنه، ترجمۀ محمدباقر ساعدی، بی‌جا: پیام آزادی.

همو (بی‌تا). حقائق، ج 1، تهران: نشر کتابخانۀ شمس.

همو (1403ه‌ق). المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج 1، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

قرشی، سید علی‌اکبر (1371). قاموس قرآن کریم، ج 2 و 6، تهران: نشر دارالکتب الاسلامیة.

کاپلستون، فردریک (1368). تاریخ فلسفه، ترجمۀ جلال‌الدین مجتبوی، ج 1 و 5، تهران، انتشارات سروش: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

کاتوزیان، ناصر (1391). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: انتشارات سهامی انتشار.

کلینى، محمدبن یعقوب (1365ه‌ق). الکافی، ج 1 و 2، اصول کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة.

کمال‌الدین امام، محمد (1419ه‌ق). مقدمة لدراسة الفقه الإسلامی، بیروت: مؤسسۀ الجامعیة لدراسات و النشر و التوزیع.

مجلسی، محمدباقر (1403هق). بحارالانوار، ج 96 و 82 و 73 و 71 و 68 و 67 و 37 و 27، بیروت: دارلاحیاء التراث العربیة.

محقق‌کرکی، علی‌بن الحسین (1408هق). جامع المقاصد فی شرح القوائد، ج 1، قم: انتشارات آل‌البیت لاحیاء التراث.

محمدی ری‌شهری (1375). محمد، میزان الحکمه، ویرایش جدید، قم: دارالحدیث.

مسکویه رازی، ابوعلی احمد‌بن محمد‌بن یعقوب (بی‌تا). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قم: انتشارات بیدار.

مصباح‌یزدی، محمدتقی (1377). دروس اخلاق، تهران: انتشارات اطلاعات.

همو (1382). فلسفۀ اخلاق، تحقیق احمد حسین شریفی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.

همو (1386). خودشناسی ‌برای ‌خودسازی، قم: مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام ‌خمینی (ره).

همو (1380). اخلاق ‌در قرآن (تحقیق و نگارش محمد حسین اسکندری، قم: انتشارات مؤسسۀ ‌آموزشی ‌پژوهشی ‌امام ‌خمینی (ره).

همو (1392). حقوق و سیاست در قرآن، نگارش محمد شهرابی، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

همو (1380). به‌سوى خودسازى، قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى (ره).

مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5 و 9، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

مطهری، مرتضی (1372). آشنایی با علوم اسلامی – اصول فقه و فقه، تهران: انتشارات صدرا.

همو (1372). فلسفۀ اخلاق، تهران: انتشارات صدرا.

مغنیه، محمدجواد (1412هق). فلسفة الاخلاق فی الاسلام، بیروت: دارالتیار الجدید.

ملاصدرا (1405هق). عرفان و عرفان‏نماها، تهران: الزهراء.

مهدوی‌کنی، محمدرضا (1375). نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

موسوی بجنوردی (1385). نقش اخلاق در فقه و حقوق، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 83.

موسوی خمینی، روح‌الله (بی‌تا). صحیفۀ امام، ج 3.

نجفی، محمدحسین مشهور به صاحب جواهر (1404هق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.

نراقی، محمدمهدی بن ابی‌ذر (1963م). جامع السعادات، ج 1، نجف: جامعة النجف الدینیة.

واعظى، احمد (1377). انسان از دیدگاه قرآن، تهران: سمت. _||_